Мунаввар қори Абдурашидхонов

Мунаввар қори Абдурашидхонов 1878-йилда Тошкентнинг Шайхонтоҳур даҳасидаги Дархон маҳалласида туғилган. Отаси Абдурашидхон Сотиболдихон ўғли мударрис бўлган, онаси Хосият отин — олим Хонхўжа Шораҳимхўжаевнинг қизи — ўз ҳовлисида қизларга савод ўргатган. Мунаввар оиладаги учинчи ўғил эди; отаси эрта вафот этгач, илк сабоқни онасидан олган. Тошкентлик Усмон домладан қироат ва тажвидни ўрганиб, Қуръонни ёд олган ва «қори» унвонига эга бўлган. Тошкентдаги Юнусхон ва Эшонқули додхоҳ мадрасаларида, Бухородаги Мир Араб мадрасасида ўқиган, аммо таҳсилни охирига етказмай Тошкентга қайтган ва Дархон масжидида имомлик ҳамда муаллимлик қилган.

1901-йилда Мунаввар қори Тошкентда илк янги усул — жадид мактабини очган: унда болаларга савод товуш усулида ўргатилган, кейинроқ шаҳарнинг бошқа даҳаларида ҳам шундай мактаблар очган. Улар учун ўқув дастури тузиб, дарсликлар ёзган: 1917-йилгача саккиз марта нашр этилган «Адиби аввал» (1907) алифбеси, «Адибус-соний» (1907) ўқиш китоби, сўнг арифметикага оид «Усули ҳисоб», Қуръон қироатига оид «Тажвид» (1911), диний амаллар, пайғамбарлар ва ислом тарихига, туркий халқлар тарихига бағишланган қўлланмалар ҳамда «Ер юзи» география дарслиги. 1914-йилда замондош ўзбек шоирларининг шеърларини «Сабзазор» тўпламига жамлаб нашр этган.

1906-йилдан «Тараққий» газетасида мақолалар билан чиққан, у ёпилгач, «Хуршид» газетасига асос солиб, унинг муҳаррири бўлган; ҳукумат ўн сонидан кейин бу газетани ҳам тақиқлаган. Кейинчалик «Шуҳрат», «Тужжор» ва «Осиё» газеталарига яширинча раҳбарлик қилган, 1914–1915-йилларда «Садойи Туркистон» газетасида масъул муҳаррир ўринбосари, 1915–1917-йилларда «Ал-ислоҳ» журналининг норасмий муҳаррири бўлган. 1909-йилда тошкентлик бойлар билан бирга «Жамияти имдодия» хайрия жамиятини тузиб, унинг раис ўринбосари бўлган: жамият камбағал оилалар болаларининг ўқишига ёрдам берган, ёшларни Уфа, Кавказ, Усмонлилар давлати ва Мисрга ўқишга юборган.

1913-йилда Мунаввар қори ва Абдулла Авлоний кутубхона, қироатхона, нашриёт ва ҳаваскор театр труппасига эга «Турон» жамиятига асос солган. Труппа 1914-йил 27-февралда Тошкентдаги «Колизей» биносида Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг «Падаркуш» драмасини саҳнага қўйган — бу ўзбек миллий театри тарихи бошланадиган илк спектакллардан биридир.

1917-йилги Феврал инқилобидан кейин март ойида Тошкентда тузилган «Шўрои Исломия» ташкилотининг раҳбарларидан бирига айланган ва 16–23-апрелда ўтган Туркистон мусулмонлари биринчи қурултойини тайёрлашга бош бўлган — унда ўлкага мухторият бериш масаласи илк бор кўтарилган. «Нажот» газетасини таъсис этган, «Кенгаш» газетасига муҳаррирлик қилган, йил охирида Қўқонда эълон қилинган Туркистон мухториятини қўллаб-қувватлаган. 1918-йилда Туркистон мусулмон халқ дорилфунунининг ташкилотчиларидан бўлган: Муродхўжа домла ва Бурҳон Ҳабиб билан бирга унинг дастурини тузган, она тили ва адабиётдан дарс берган, бироқ ўша йилнинг сентабрида совет ҳукумати дорилфунунни ёпиб қўйган.

1920–1921-йилларда Файзулла Хўжаевнинг таклифи билан Бухоро Халқ Совет Республикаси Маориф нозирлигининг вақф бўлимига мудирлик қилган, 1920-йил сентабрида Бокудаги Шарқ халқлари қурултойида делегат бўлган. 1921-йилда бир неча ой ҳибсда сақланган. Сўнг Тошкентда Навоий номидаги мактаб, Наримонов номидаги педагогика техникуми ва аёллар педагогика институтида дарс берган (1923–1925), Шорасул Зуннун ва Қаюм Рамазон билан тўрт қисмли «Ўзбекча тил сабоқлиги» дарслигини ёзган (1925–1926), Самарқанд музейида илмий ходим, қадимий ёдгорликларни муҳофаза қилиш қўмитасининг Тошкент–Фарғона бўлимида масъул котиб бўлиб ишлаган (1927–1928).

1929-йил 6-ноябрда Мунаввар қори «Миллий иттиҳод» ва «Миллий истиқлол» ташкилотлари иши бўйича ўнлаб ўзбек зиёлилари билан бирга қамоққа олинган, тергов Москвага кўчирилган. 1931-йил 25-апрелда ОГПУ коллегияси уни отувга ҳукм қилган, ҳукм 23-майда Москвада ижро этилган; Ваганково қабристонига дафн этилган. СССРнинг сўнгги йилларида оқланган. Мустақиллик йилларида унинг «Танланган асарлар»и нашр этилган (2003), 2020-йилда эса вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган.