Mutal Burhonov

Mutavakkil (Mutal) Muzayyinovich Burhonov 1916-yil 5-mayda Buxoroda tug'ilgan. Otasi madrasada matematikadan dars bergan, amakilari Mazhar va Mukammil Burhonovlar taniqli jadidlardan bo'lib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatida mas'ul lavozimlarda ishlagan; opasi Fotima esa Abdurauf Fitratning turmush o'rtog'i bo'lgan. Xonadonga Fitrat, Cho'lpon va Buxoroning taniqli sozandalari kelib turgan. Mutal sakkiz yoshida Mukammil amakisidan tanbur sovg'a olgan va bu sozni avval amakisidan, so'ng mashhur tanburchi Ota G'iyos Abdug'aniyevdan o'rgangan. O'n yoshida ota-onasidan ayrilgan bolani amakilari Samarqandga olib ketgan.

1928–1932-yillarda u Samarqandda ochilgan O'zbekiston musiqa va xoreografiya institutida o'qigan. 1934-yilda Moskvaga borgan va keyingi yili Moskva konservatoriyasi qoshidagi o'zbek opera studiyasiga qabul qilingan: bu yerda Sergey Vasilenkodan kompozitsiya, Grigoriy Stolyarovdan dirijyorlik saboqlarini olgan. 1936–1937-yillarda o'qishdan vaqtincha ajralib, yangi tuzilgan O'zbekiston davlat filarmoniyasida xormeyster bo'lib ishlagan va uning xorini 1937-yilda Moskvada o'tgan o'zbek adabiyoti va san'ati dekadasiga tayyorlagan. 1939-yilda studiyani bitirib, konservatoriyaning kompozitorlik fakultetida o'qishni davom ettirgan.

1937–1938-yillardagi qatag'on uning oilasini ham chetlab o'tmagan: jadid amakilari va akasi halok bo'lgan. 1941-yilda urush boshlanganida Burhonov ko'ngilli sifatida Moskva xalq lashkariga yozilgan, o'sha yil oxirida esa Toshkentga qaytgan. 1946-yilda u respublika madhiyasi uchun o'tkazilgan tanlovda g'olib bo'lgan va uning kuyi 1947-yilda Turob To'la hamda Temur Fattoh so'zlari bilan O'zbekiston SSR madhiyasi sifatida tasdiqlangan. Urushdan keyin konservatoriyaga qaytgan bastakor 1949-yilda uni tamomlagan.

Toshkentga qaytgach, 1950-yillar boshida O'zbekiston radiosining badiiy rahbari, 1955–1960-yillarda O'zbekiston kompozitorlar uyushmasi boshqaruvining raisi bo'lgan. Uning ijodida romans, jo'rsiz xor va vokal-simfonik asarlar asosiy o'rin tutadi. 1952-yilda xalq kuylari asosida yozilgan oltita jo'rsiz xori o'zbek ko'p ovozli xor musiqasining ilk namunalaridan sanaladi; u o'zbek, tojik, qoraqalpoq, uyg'ur va eron xalq qo'shiqlarini ham xor uchun qayta ishlagan. Bastakor «Abu Ali ibn Sino» (1956), «Maftuningman» (1958) va boshqa filmlarga, Uyg'un va Izzat Sultonning «Alisher Navoiy» dramasi kabi spektakllarga musiqa yozgan. U 1959-yilda Lenin ordeni bilan taqdirlangan, 1964-yilda O'zbekiston SSR san'at arbobi unvonini va Qoraqalpog'iston ASSRning Berdaq nomidagi Davlat mukofotini olgan, 1970-yilda Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofotiga sazovor bo'lgan, 1976-yilda O'zbekiston SSR xalq artisti bo'lgan.

Bastakor Alisher Navoiy siymosiga bir necha bor murojaat qilgan. 1968-yilda Abdulla Oripov she'riga o'quvchi, yakkaxonlar, xor va orkestr uchun «Alisher Navoiyga qasida»ni, 1979-yilda Hofiz g'azaliga ovoz va orkestr uchun «Namedonam chi nom dorad» romans-poemasini yaratgan. Izzat Sulton librettosiga yozilgan «Alisher Navoiy» operasi 1986-yilda nihoyasiga yetgan va 1990-yilda Toshkentdagi Alisher Navoiy nomidagi Katta opera va balet teatrida sahnalashtirilgan.

1992-yil 10-dekabrda qabul qilingan mustaqil O'zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasida Burhonovning 1947-yilgi kuyi saqlanib qolgan va endi Abdulla Oripovning so'zlari bilan ijro etiladi. 1996-yilda bastakor qatag'on yillarida halok bo'lgan Fitrat, Cho'lpon va Usmon Nosir she'rlari hamda o'z misralariga «Abadiy xotira» rekviyemini yozgan. Mustaqillik yillarida u «Shuhrat» medali (1994), «Buyuk xizmatlari uchun» (1998) va «El-yurt hurmati» (2001) ordenlari bilan taqdirlangan, O'zbekiston davlat konservatoriyasining faxriy professori unvonini olgan. 1997-yilda Buxoroga qaytib, umrining so'nggi yillarini shu shaharda o'tkazgan va 1998-yilda «Ko'ngil xazinasi (Burhonnoma)» nomli xotiralar kitobini yozgan. Oila qurmagan.

Mutal Burhonov 2002-yil 15-iyunda Buxoroda 86 yoshida vafot etgan. 2016-yilda uning tavalludining 100 yilligi mamlakat bo'ylab nishonlangan, «O'zbekkino» milliy agentligi u haqda «Mutal Burhonov. Ohanglarda yashayman hamon...» hujjatli filmini suratga olgan. 2018-yilda bastakor so'nggi yillarda yashagan Buxorodagi uy Buxoro davlat badiiy me'morchilik muzey-qo'riqxonasining filiali — Mutal Burhonov uy-muzeyiga aylantirilgan.