Abdurauf Fitrat

Abdurauf Abdurahim o'g'li Fitrat 1886-yilda Buxoroda tug'ilgan (ba'zi manbalarda 1885 yil ko'rsatiladi). Otasi Abdurahimboy savdogar va sarrof, onasi Mustafo (Bibijon) bibi ma'rifatli ayol bo'lgan; Fitrat asosan onasi tarbiyasida o'sgan. Dastlab eski maktabda, so'ng Buxorodagi Mir Arab madrasasida o'qigan, haj safaridan so'ng Arabiston, Anatoliya, Kavkazorti, Eron, Afg'oniston va Hindiston bo'ylab sayohat qilgan, 1906–1908-yillarda Qozon, Nijniy Novgorod, Moskva, Peterburg shaharlarida bo'lgan.

1909–1913-yillarda Istanbulda o'qigan. Bu yerda Buxoro yoshlarining «Buxoro ta'mimi maorif» jamiyatini tuzishda ishtirok etgan, ilk asarlarini fors tilida yozgan: «Munozara», «Sayha», «Sayyohi hindi». «Munozara» va «Sayyohi hindi» keyinchalik Turkistondagi milliy uyg'onish harakatining norasmiy dasturi bo'lgan. Buxoroga qaytgach, yangi usul maktablari uchun kurashgan, 1915-yildan «Yosh buxoroliklar» harakati so'l qanotiga boshchilik qilgan; «Oila» va «Rahbari najot» asarlarini yozgan.

1917-yilda Samarqandga ko'chib, 1917-yil aprelidan 1918-yil martigacha «Hurriyat» gazetasini tahrir qilgan va unga Mahmudxo'ja Behbudiyni taklif etgan. 1918-yilda Toshkentga kelib, Afg'oniston vakolatxonasida tarjimon bo'lgan (1919–1920), «Chig'atoy gurungi» adabiy jamiyatini tuzgan va 1920-yilda «Tong» jurnalini chiqargan; jurnalning shiori «Miya o'zgarmaguncha boshqa o'zgarishlar negiz tutmas!» edi.

Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topgach, 1921-yilda Buxoroga chaqirilib, maorif noziri, 1922-yilda tashqi ishlar noziri, so'ng Xalq nozirlari shoʻrosi raisi o'rinbosari bo'lgan. Uning tashabbusi bilan turk (o'zbek) tili davlat tili deb e'lon qilingan, Sharq musiqasi maktabi tashkil etilgan, 70 nafar yosh turkistonlik Germaniyaga o'qishga yuborilgan va nodir qo'lyozmalar to'planishi tashkil qilingan. 1923-yilda lavozimlaridan olingan.

1923–1927-yillarda Moskvada Sharqshunoslik institutida ishlagan, Leningrad Davlat universitetida dars bergan. 1927-yilda qaytib, 1937-yilgacha Samarqanddagi Oliy pedagogika institutida va Toshkentdagi Til va adabiyot institutida faoliyat yuritgan. Bu yillarda «Abulfayzxon» va «Shaytonning Tangriga isyoni» pyesalarini, «Qiyomat» hikoyasini, «O'zbek tili qoidalari to'g'risida bir tajriba» (Sarf, 1924; Nahv, 1925) darsliklarini, o'zbek adabiyoti tarixiga oid tadqiqotlarni yaratgan. Fitrat o'zbek tili grammatikasini ilmiy asosda o'rganishga, adabiyotshunoslik, musiqashunoslik va tarixshunoslikka asos solganlardan biri sifatida e'tirof etiladi.

Fitrat she'riyatda barmoq vaznini Cho'lpon bilan birga yozma adabiyotga olib kirgan, 1922-yilda uning tashabbusi bilan «O'zbek yosh shoirlari» to'plami bosilgan. Dramaturgiyada o'zbek adabiyotida tragediya janriga asos solgan deb baholanadi; «Abulfayzxon» pyesasi shu janrning asosiy namunasi hisoblanadi.

1930-yildan unga siyosiy ayblovlar qo'yila boshlangan. 1937-yilda NKVD tomonidan qamoqqa olingan, 1938-yilning 28-martidagi «otuvga e'lon qilinganlar ro'yxati»ga kiritilgan va 1938-yil oktyabrda Toshkentda otib tashlangan. Keyinchalik oqlangan, asarlari qayta nashr etilgan.

1991-yilda Fitratga Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti berilgan, keyinroq «Mustaqillik» ordeni bilan taqdirlangan. 1996-yilda Buxoroda uning uy-muzeyi va bog'i tashkil etilgan, haykali o'rnatilgan, 110 yilligi nishonlanib, unga bag'ishlangan pochta markalari chiqarilgan; Toshkent va Buxoroda ko'chalar va maktablar uning nomini olgan.