Мутал Бурҳонов

Мутаваккил (Мутал) Музаййинович Бурҳонов 1916-йил 5-майда Бухорода туғилган. Отаси мадрасада математикадан дарс берган, амакилари Мазҳар ва Мукаммил Бурҳоновлар таниқли жадидлардан бўлиб, Бухоро Халқ Совет Республикаси ҳукуматида масъул лавозимларда ишлаган; опаси Фотима эса Абдурауф Фитратнинг турмуш ўртоғи бўлган. Хонадонга Фитрат, Чўлпон ва Бухоронинг таниқли созандалари келиб турган. Мутал саккиз ёшида Мукаммил амакисидан танбур совға олган ва бу созни аввал амакисидан, сўнг машҳур танбурчи Ота Ғиёс Абдуғаниевдан ўрганган. Ўн ёшида ота-онасидан айрилган болани амакилари Самарқандга олиб кетган.

1928–1932-йилларда у Самарқандда очилган Ўзбекистон мусиқа ва хореография институтида ўқиган. 1934-йилда Москвага борган ва кейинги йили Москва консерваторияси қошидаги ўзбек опера студиясига қабул қилинган: бу ерда Сергей Василенкодан композиция, Григорий Столяровдан дирижёрлик сабоқларини олган. 1936–1937-йилларда ўқишдан вақтинча ажралиб, янги тузилган Ўзбекистон давлат филармониясида хормейстер бўлиб ишлаган ва унинг хорини 1937-йилда Москвада ўтган ўзбек адабиёти ва санъати декадасига тайёрлаган. 1939-йилда студияни битириб, консерваториянинг композиторлик факултетида ўқишни давом эттирган.

1937–1938-йиллардаги қатағон унинг оиласини ҳам четлаб ўтмаган: жадид амакилари ва акаси ҳалок бўлган. 1941-йилда уруш бошланганида Бурҳонов кўнгилли сифатида Москва халқ лашкарига ёзилган, ўша йил охирида эса Тошкентга қайтган. 1946-йилда у республика мадҳияси учун ўтказилган танловда ғолиб бўлган ва унинг куйи 1947-йилда Туроб Тўла ҳамда Темур Фаттоҳ сўзлари билан Ўзбекистон ССР мадҳияси сифатида тасдиқланган. Урушдан кейин консерваторияга қайтган бастакор 1949-йилда уни тамомлаган.

Тошкентга қайтгач, 1950-йиллар бошида Ўзбекистон радиосининг бадиий раҳбари, 1955–1960-йилларда Ўзбекистон композиторлар уюшмаси бошқарувининг раиси бўлган. Унинг ижодида романс, жўрсиз хор ва вокал-симфоник асарлар асосий ўрин тутади. 1952-йилда халқ куйлари асосида ёзилган олтита жўрсиз хори ўзбек кўп овозли хор мусиқасининг илк намуналаридан саналади; у ўзбек, тожик, қорақалпоқ, уйғур ва эрон халқ қўшиқларини ҳам хор учун қайта ишлаган. Бастакор «Абу Али ибн Сино» (1956), «Мафтунингман» (1958) ва бошқа филмларга, Уйғун ва Иззат Султоннинг «Алишер Навоий» драмаси каби спектаклларга мусиқа ёзган. У 1959-йилда Ленин ордени билан тақдирланган, 1964-йилда Ўзбекистон ССР санъат арбоби унвонини ва Қорақалпоғистон АССРнинг Бердақ номидаги Давлат мукофотини олган, 1970-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофотига сазовор бўлган, 1976-йилда Ўзбекистон ССР халқ артисти бўлган.

Бастакор Алишер Навоий сиймосига бир неча бор мурожаат қилган. 1968-йилда Абдулла Орипов шеърига ўқувчи, яккахонлар, хор ва оркестр учун «Алишер Навоийга қасида»ни, 1979-йилда Ҳофиз ғазалига овоз ва оркестр учун «Намедонам чи ном дорад» романс-поэмасини яратган. Иззат Султон либреттосига ёзилган «Алишер Навоий» операси 1986-йилда ниҳоясига етган ва 1990-йилда Тошкентдаги Алишер Навоий номидаги Катта опера ва балет театрида саҳналаштирилган.

1992-йил 10-декабрда қабул қилинган мустақил Ўзбекистон Республикаси Давлат мадҳиясида Бурҳоновнинг 1947-йилги куйи сақланиб қолган ва энди Абдулла Ориповнинг сўзлари билан ижро этилади. 1996-йилда бастакор қатағон йилларида ҳалок бўлган Фитрат, Чўлпон ва Усмон Носир шеърлари ҳамда ўз мисраларига «Абадий хотира» реквиемини ёзган. Мустақиллик йилларида у «Шуҳрат» медали (1994), «Буюк хизматлари учун» (1998) ва «Эл-юрт ҳурмати» (2001) орденлари билан тақдирланган, Ўзбекистон давлат консерваториясининг фахрий профессори унвонини олган. 1997-йилда Бухорога қайтиб, умрининг сўнгги йилларини шу шаҳарда ўтказган ва 1998-йилда «Кўнгил хазинаси (Бурҳоннома)» номли хотиралар китобини ёзган. Оила қурмаган.

Мутал Бурҳонов 2002-йил 15-июнда Бухорода 86 ёшида вафот этган. 2016-йилда унинг таваллудининг 100 йиллиги мамлакат бўйлаб нишонланган, «Ўзбеккино» миллий агентлиги у ҳақда «Мутал Бурҳонов. Оҳангларда яшайман ҳамон...» ҳужжатли филмини суратга олган. 2018-йилда бастакор сўнгги йилларда яшаган Бухородаги уй Бухоро давлат бадиий меъморчилик музей-қўриқхонасининг филиали — Мутал Бурҳонов уй-музейига айлантирилган.