Oybek

Oybek (asl ismi Muso Toshmuhammad o'g'li) 1905-yil 10-yanvarda Toshkentda bo'zchi oilasida tug'ilgan. Otasi to'qigan matosini qishloqma-qishloq yurib sotgan, ba'zan o'g'lini ham yo'lga olib chiqqan; bu yillarni adib keyinchalik «Bolalik» qissasida tasvirlagan. Munavvarqori Abdurashidxonovning «Namuna» maktabida, 1922–1925-yillarda Toshkent ta'lim-tarbiya texnikumida o'qigan. 1927-yilda Leningraddagi xalq xo'jaligi institutiga o'qishga ketgan, biroq u yerning iqlimi sog'lig'iga yoqmay, Toshkentga qaytgan va 1930-yilda O'rta Osiyo davlat universitetining ijtimoiy fanlar fakultetini tamomlagan.

Adabiyotga shoir sifatida kirib kelgan: birinchi she'ri «Cholg'u tovushi» 1922-yilda «Armug'on» jurnalida bosilgan. Cho'lpon she'riyati ta'sirida yozilgan «Tuyg'ular» (1926) va «Ko'ngil naylari» (1929) to'plamlaridan keyin «Mash'ala» (1932) to'plami, «Dilbar — davr qizi», «O'ch», «Baxtigul va Sog'indiq» dostonlari chiqqan. 1936-yilda Pushkinning «Yevgeniy Onegin» she'riy romanini o'zbek tiliga o'girgan. 1930-yillarda oliy o'quv yurtlarida til, adabiyot va siyosiy iqtisoddan dars bergan, Madaniy qurilish ilmiy-tadqiqot institutida (1933) hamda Til va adabiyot institutida (1934–1937) ilmiy xodim bo'lib ishlagan.

1930-yillar o'rtasida Oybek Abdulla Qodiriy ijodi haqida tanqidiy risola yozgan; tarixchilar bu risola keyinchalik Qodiriyga qarshi ochilgan ishda dalil sifatida keltirilganini qayd etadi. 1937-yilda Oybekning o'zi «millatchilar»ga xayrixohlikda ayblanib, ishdan haydalgan va ta'qibga uchragan; faqat 1938-yil oxirida O'quv-pedagogika nashriyotiga tarjimon-muharrir bo'lib ishga olingan. Shu yillarda 1916-yilgi qo'zg'olon arafasidagi Toshkent va uning atrofidagi hayot, yollanma ishchi Yo'lchi va Gulnor taqdiri haqidagi «Qutlug' qon» romanini yozgan (1938-yilda yozilgan, 1940-yilda nashr etilgan). 1956-yilda roman asosida shu nomli film suratga olingan.

Urush yillarida Alisher Navoiy va XV asr Xuroson hayotini puxta o'rganib yozgan «Navoiy» romanini tugatgan. Asar 1944-yilda nashr etilgan va 1946-yilda birinchi darajali Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan; O'zbekiston milliy ensiklopediyasi bu roman bilan o'zbek adabiyotida tarixiy-biografik roman janri boshlanganini qayd etadi. Shu yillarda vatanparvarlik she'rlari va «Mahmud Torobiy» opera librettosini (1944) yozgan, frontga safar qilgan. 1943-yilda yangi tashkil etilgan O'zbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy a'zosi etib saylangan va 1950-yilgacha uning ijtimoiy fanlar bo'limiga rahbarlik qilgan; Hamid Olimjon vafotidan keyin O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasini boshqargan, «Sharq yulduzi» jurnaliga muharrirlik qilgan. SSSR Oliy Sovetining deputati (1946–1950, 1958–1966) bo'lgan, 1948-yilda partiyaga kirgan.

1949-yilda urushdan keyingi qishloq hayoti haqidagi «Oltin vodiydan shabadalar» romani chiqqan, Pokistonga safari taassurotlari «Zafar va Zahro» dostoniga asos bo'lgan. 1950–1952-yillarda Til va adabiyot institutining direktori bo'lgan. 1951-yilda og'ir insult oqibatida qo'li va tili deyarli ishlamay qolgan; shundan keyin asarlarini rafiqasi, kimyogar olima Zarifa Saidnosirovaga aytib yozdirgan. Ikkinchi jahon urushidagi o'zbek jangchilari haqidagi «Quyosh qoraymas» (1958) romani, «Nur qidirib» qissasi, «Bolalik» (1962) avtobiografik qissasi va «Qutlug' qon»ning davomi bo'lgan «Ulug' yo'l» (1967) romani ana shu yillarda yaratilgan. «Bolalik» uchun 1964-yilda Hamza nomidagi Davlat mukofotini olgan, 1965-yilda O'zbekiston SSR xalq yozuvchisi unvoni berilgan. 1958–1968-yillarda «O'zbek tili va adabiyoti» jurnalining bosh muharriri bo'lgan.

Oybek tarjimon va adabiyotshunos sifatida ham ko'p ish qilgan: Lermontovning «Maskarad», Molyerning «Tartyuf» asarlarini, armanlarning «Sosunlik Dovud» eposini, Geyne, Krilov va Belinskiy asarlarini o'zbek tiliga o'girgan. Navoiy haqidagi maqolalari «Navoiy gulshani» to'plamiga jamlangan, A. Deych bilan birgalikda rus tilida Navoiy haqida ocherk yozgan. Yozuvchilar uyushmasi va Fanlar akademiyasi rahbarlaridan biri sifatida Navoiy tavalludining 500 yilligi tadbirlarini tashkil etishga boshchilik qilgan.

Oybek 1968-yil 1-iyulda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. 1975–1985-yillarda 20 jildlik mukammal asarlar to'plami nashr etilgan, 2000-yilda esa «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan. Adib yashagan Toshkentdagi uyda 1980-yilda uy-muzeyi tashkil etilgan; Toshkent metropolitenining bekati va shahar ko'chasi uning nomi bilan ataladi, 2005-yilda tavalludining 100 yilligi davlat miqyosida nishonlangan. Oybek va Zarifa Saidnosirova to'rt farzandni — Omon, Bekjon, Suyunbek va Gulrangni voyaga yetkazgan; o'g'li Bekjon Toshmuhammedov biofizik, O'zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi bo'lgan.