Ойбек

Ойбек (асл исми Мусо Тошмуҳаммад ўғли) 1905-йил 10-январда Тошкентда бўзчи оиласида туғилган. Отаси тўқиган матосини қишлоқма-қишлоқ юриб сотган, баъзан ўғлини ҳам йўлга олиб чиққан; бу йилларни адиб кейинчалик «Болалик» қиссасида тасвирлаган. Мунавварқори Абдурашидхоновнинг «Намуна» мактабида, 1922–1925-йилларда Тошкент таълим-тарбия техникумида ўқиган. 1927-йилда Ленинграддаги халқ хўжалиги институтига ўқишга кетган, бироқ у ернинг иқлими соғлиғига ёқмай, Тошкентга қайтган ва 1930-йилда Ўрта Осиё давлат университетининг ижтимоий фанлар факултетини тамомлаган.

Адабиётга шоир сифатида кириб келган: биринчи шеъри «Чолғу товуши» 1922-йилда «Армуғон» журналида босилган. Чўлпон шеърияти таъсирида ёзилган «Туйғулар» (1926) ва «Кўнгил найлари» (1929) тўпламларидан кейин «Машъала» (1932) тўплами, «Дилбар — давр қизи», «Ўч», «Бахтигул ва Соғиндиқ» достонлари чиққан. 1936-йилда Пушкиннинг «Евгений Онегин» шеърий романини ўзбек тилига ўгирган. 1930-йилларда олий ўқув юртларида тил, адабиёт ва сиёсий иқтисоддан дарс берган, Маданий қурилиш илмий-тадқиқот институтида (1933) ҳамда Тил ва адабиёт институтида (1934–1937) илмий ходим бўлиб ишлаган.

1930-йиллар ўртасида Ойбек Абдулла Қодирий ижоди ҳақида танқидий рисола ёзган; тарихчилар бу рисола кейинчалик Қодирийга қарши очилган ишда далил сифатида келтирилганини қайд этади. 1937-йилда Ойбекнинг ўзи «миллатчилар»га хайрихоҳликда айбланиб, ишдан ҳайдалган ва таъқибга учраган; фақат 1938-йил охирида Ўқув-педагогика нашриётига таржимон-муҳаррир бўлиб ишга олинган. Шу йилларда 1916-йилги қўзғолон арафасидаги Тошкент ва унинг атрофидаги ҳаёт, ёлланма ишчи Йўлчи ва Гулнор тақдири ҳақидаги «Қутлуғ қон» романини ёзган (1938-йилда ёзилган, 1940-йилда нашр этилган). 1956-йилда роман асосида шу номли филм суратга олинган.

Уруш йилларида Алишер Навоий ва XV аср Хуросон ҳаётини пухта ўрганиб ёзган «Навоий» романини тугатган. Асар 1944-йилда нашр этилган ва 1946-йилда биринчи даражали Сталин мукофотига сазовор бўлган; Ўзбекистон миллий энсиклопедияси бу роман билан ўзбек адабиётида тарихий-биографик роман жанри бошланганини қайд этади. Шу йилларда ватанпарварлик шеърлари ва «Маҳмуд Торобий» опера либреттосини (1944) ёзган, фронтга сафар қилган. 1943-йилда янги ташкил этилган Ўзбекистон Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси этиб сайланган ва 1950-йилгача унинг ижтимоий фанлар бўлимига раҳбарлик қилган; Ҳамид Олимжон вафотидан кейин Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасини бошқарган, «Шарқ юлдузи» журналига муҳаррирлик қилган. СССР Олий Советининг депутати (1946–1950, 1958–1966) бўлган, 1948-йилда партияга кирган.

1949-йилда урушдан кейинги қишлоқ ҳаёти ҳақидаги «Олтин водийдан шабадалар» романи чиққан, Покистонга сафари таассуротлари «Зафар ва Заҳро» достонига асос бўлган. 1950–1952-йилларда Тил ва адабиёт институтининг директори бўлган. 1951-йилда оғир инсулт оқибатида қўли ва тили деярли ишламай қолган; шундан кейин асарларини рафиқаси, кимёгар олима Зарифа Саидносировага айтиб ёздирган. Иккинчи жаҳон урушидаги ўзбек жангчилари ҳақидаги «Қуёш қораймас» (1958) романи, «Нур қидириб» қиссаси, «Болалик» (1962) автобиографик қиссаси ва «Қутлуғ қон»нинг давоми бўлган «Улуғ йўл» (1967) романи ана шу йилларда яратилган. «Болалик» учун 1964-йилда Ҳамза номидаги Давлат мукофотини олган, 1965-йилда Ўзбекистон ССР халқ ёзувчиси унвони берилган. 1958–1968-йилларда «Ўзбек тили ва адабиёти» журналининг бош муҳаррири бўлган.

Ойбек таржимон ва адабиётшунос сифатида ҳам кўп иш қилган: Лермонтовнинг «Маскарад», Молернинг «Тартюф» асарларини, арманларнинг «Сосунлик Довуд» эпосини, Гейне, Крилов ва Белинский асарларини ўзбек тилига ўгирган. Навоий ҳақидаги мақолалари «Навоий гулшани» тўпламига жамланган, А. Дейч билан биргаликда рус тилида Навоий ҳақида очерк ёзган. Ёзувчилар уюшмаси ва Фанлар академияси раҳбарларидан бири сифатида Навоий таваллудининг 500 йиллиги тадбирларини ташкил этишга бошчилик қилган.

Ойбек 1968-йил 1-июлда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. 1975–1985-йилларда 20 жилдлик мукаммал асарлар тўплами нашр этилган, 2000-йилда эса «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган. Адиб яшаган Тошкентдаги уйда 1980-йилда уй-музейи ташкил этилган; Тошкент метрополитенининг бекати ва шаҳар кўчаси унинг номи билан аталади, 2005-йилда таваллудининг 100 йиллиги давлат миқёсида нишонланган. Ойбек ва Зарифа Саидносирова тўрт фарзандни — Омон, Бекжон, Суюнбек ва Гулрангни вояга етказган; ўғли Бекжон Тошмуҳаммедов биофизик, Ўзбекистон Фанлар академиясининг академиги бўлган.