Asosiy qismga o'tish
Bobur

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Sarkarda, shoir, «Boburnoma» muallifi, Boburiylar davlatining asoschisi.

Faoliyat:
Siyosatchi, Hukmdor
Hayot yillari:
14 fevral 1483(47 yosh) ♒ — 26 dekabr 1530
Tug'ilgan joy:
Andijon, Andijon viloyati
Otasi:
Umarshayx Mirzo
Onasi:
Qutlug' Nigorxonim
Turmush o'rtog'i:
Mohim begim
Farzandlar:

Biografiya

Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yil 14-fevralda Andijonda, Farg'ona hukmdori Umarshayx Mirzo va mo'g'ul xoni Yunusxon qizi Qutlug' Nigorxonim oilasida tug'ilgan. Ota tomondan u Amir Temurning beshinchi avlodi, ona tomondan esa Chingizxon o'g'li Chig'atoyxon naslidan edi.

1494-yilda, u o'n bir yoshida, otasi kaptarxona qulashi natijasida vafot etgach, Bobur Farg'ona taxtini meros qilib oldi. 1497-yilda u qisqa muddat Samarqandni egallagan, ammo 1501-yilga kelib uni ham, tug'ilib o'sgan Farg'onasini ham o'zbek qabilalarini boshqargan Muhammad Shayboniyxonga topshirishga majbur bo'lgan. Keyingi yillarni u kichik izdoshlar guruhi bilan sarson-sargardonlikda o'tkazgan.

1504-yilda Bobur Kobulni egallab, u yerda o'z davlatini barpo etdi — bu shahar keyingi yigirma yil davomida uning tayanchiga aylandi. 1511-yilda Eron shohi Ismoil I yordamida u bir necha oyga Samarqandni qayta qo'lga oldi, ammo 1512-yilda Movarounnahrni butunlay yo'qotib, e'tiborini Hindistonga qaratdi.

1519-yilda u Xaybar dovoni orqali Panjobga birinchi yurishini uyushtirdi. Hal qiluvchi jang 1526-yil 21-aprelda Panipat yaqinida bo'lib o'tdi — Boburning sonjihatdan kam, ammo yaxshi tashkil etilgan qo'shini Dehli sultoni Ibrohim Lodiy qo'shinini tor-mor keltirdi va shu tariqa keyinchalik Buyuk Mo'g'ullar imperiyasi deb ataladigan Boburiylar davlatiga asos solindi. 1527-yilda Xonva jangida u rajput hukmdori Rana Sangani, 1529-yilda esa Gxagra jangida afg'on-bengal ittifoqini yengib, Shimoliy Hindiston ustidan hukmronligini mustahkamladi.

Uning turkiy (chig'atoy) tilida yozilgan «Boburnoma» asari — o'z hayoti, yurishlari, ko'rgan shahar va xalqlari haqidagi samimiy kundalik — jahon adabiyotining eng mashhur xotira asarlaridan biri hisoblanadi. Bobur 1530-yil 26-dekabrda Agrada vafot etgan; vasiyatiga ko'ra, keyinchalik uning jasadi Kobulga ko'chirilgan.

Bobur Andijon taxtini egallagach, uni saqlab qolish uchun yaqinlari — ukasi Jahongir Mirzo, amakisi Sulton Ahmad Mirzo va tog'asi Sulton Mahmudxon bilan kurashishga majbur bo'lgan. Ayrim manbalarda Farg'ona ulusini ukasi bilan bo'lishishga rozi bo'lgani, so'ng Samarqand uchun kurashga kirishgani aytiladi. 1504-yil oktyabrda Kobulni egallab, u yerda 1526-yilgacha hukmronlik qilgan; 1505–1515-yillarda Movarounnahrni qaytarib olishga qilingan urinishlar natija bermagan.

Hindistondagi g'alabalaridan so'ng Bobur saroy, bog' va karvonsaroylar qurdirishga homiylik qilgan, ammo bu ishlar uning avlodlari davrida, ayniqsa Akbar va Shohjahon zamonida keng quloch yoygan. Boburiylar sulolasi Hindistonda uch asrdan ortiq hukmronlik qilgan. Boburning o'g'illari Humoyun (tug'ilgan 1508-yil), Komron, Asqariy va Hindol bo'lgan; Humoyun otasining vorisi bo'ldi.

«Boburnoma» uch qismdan iborat: birinchisi Movarounnahr va Farg'ona voqealariga, ikkinchisi Kobul davriga, uchinchisi Hindiston yurishlari va hayotiga bag'ishlangan. Asar voqealar bayonidan tashqari, shaharlar, tabiat, o'simlik va hayvonot dunyosi, urf-odatlar va zamondosh olimlar, shoirlar (Navoiy, Jomiy, Behzod) haqida ham boy ma'lumot beradi. Uni Yevropa tillariga Leyden va Erskin, keyinroq Beveridj, fransuz tiliga Pave de Kurteyl o'girgan; o'zbek va rus tillarida ham bir necha bor nashr etilgan.

Boburning ijodi «Boburnoma»dan ancha keng. U g'azal va ruboiylar yozgan, vatan sog'inchi uning Hindistondagi she'rlarida ayniqsa yaqqol sezilib turadi. Islom huquqshunosligiga bag'ishlangan «Mubayyin» asari, o'zi ixtiro qilgan «Xatti Boburiy» yozuvi (shu yozuvda Qur'onni ko'chirgani ma'lum) va aruz nazariyasiga oid risola uning ilmiy qiziqishlarini ko'rsatadi. Jasadi avval Agrada dafn etilgan, 1539–1544-yillar oralig'ida esa Kobuldagi Bog'i Bobur (Bobur bog'i)ga ko'chirilgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1494
    Farg'ona hukmdori

    O'n bir yoshida otasi Umarshayx Mirzo vafotidan so'ng Farg'ona taxtini meros qilib oldi.

  2. 1497
    Samarqandni birinchi bor egallashi

    Shahar qisqa muddat qo'lida bo'lgan, so'ng uni tark etishga majbur bo'lgan.

  3. 1500–1501
    Samarqand va Farg'onani yo'qotishi

    Muhammad Shayboniyxon ikki mulkni ham qo'lga oldi; sarson-sargardonlik yillari boshlandi.

  4. 1504
    Kobulni egallashi

    Keyingi yigirma yil davomida tayanchiga aylangan o'z davlatini barpo etdi.

  5. 1511
    Samarqandni qisqa muddat qaytarib olishi

    Eron shohi Ismoil I yordamida shaharni qayta qo'lga oldi, ammo 1512-yilda butunlay yo'qotdi.

  6. 1519
    Hindistonga birinchi yurish

    Xaybar dovonidan o'tib, Panjobdagi Chanob daryosigacha yetib bordi.

  7. 1526
    Panipat jangi

    Dehli sultoni Ibrohim Lodiy qo'shinini tor-mor keltirib, Boburiylar (Buyuk Mo'g'ullar) imperiyasiga asos soldi.

  8. 1527
    Xonva jangi

    Rajput hukmdori Rana Sangani yengib, Shimoliy Hindiston ustidan hukmronligini mustahkamladi.

  9. 1529
    Gxagra jangi

    Afg'on-bengal ittifoqini yengib, Shimoliy Hindiston bosqinini nihoyasiga yetkazdi.

Asarlari

  • «Boburnoma»
    Xotira asari

    O'z hayoti, yurishlari, ko'rgan shahar va xalqlari haqidagi kundalik; 1518-yildan yozila boshlangan va tugallanmay qolgan.

  • «Devon»
    She'riyat

    Turkiy (chig'atoy) tilida yozilgan she'rlar to'plami.

  • «Mubayyin»
    Diniy-huquqiy asar

    Hanafiy fiqhi asoslarining nazmda bayoni.

  • Aruz haqida risola
    Ilmiy asar

    1523–1525-yillarda yozilgan, turkiy she'riyatdagi aruz vaznini yorituvchi asar.

  • Xatti Boburiy
    Yozuv

    U ixtiro qilgan turkiy yozuv; rivoyatlarga ko'ra, bu yozuvda Qur'onni o'z qo'li bilan ko'chirgan.

Meros

Bobur asos solgan Boburiylar (Buyuk Mo'g'ullar) imperiyasi Shimoliy Hindistonni uch yarim asrdan ortiq, 1857-yilgacha boshqargan va mintaqa me'morchiligi, tili va madaniyatida chuqur iz qoldirgan. «Boburnoma» o'nlab tillarga tarjima qilingan va Markaziy Osiyo va Hindistonning XV–XVI asr tarixini o'rganishda asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Mustaqil O'zbekistonda Bobur xotirasi uning vatani — Andijonda abadiylashtirilgan.

Davr: Boburiylar davri
  • Andijon davlat universiteti Bobur nomi bilan atalgan (1992)
  • Xalqaro Bobur nomidagi jamg'arma tashkil etilgan (1992)
  • Andijonda «Bobur va jahon madaniyati» muzeyli «Bobur bog'i» yodgorlik majmuasi ochilgan (1993)
Xato topdingizmi?

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Tuzatish taklif qilish