
Xudoyorxon
Qo'qon xoni (1845–1875, uzilishlar bilan), Ming sulolasidan; Rossiya bilan 1868-yilgi shartnoma tuzgan, Xudoyorxon o'rdasini qurdirgan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Hayot yillari:
- taxminan 1831 — taxminan 1884
- Tug'ilgan joy:
- Qo'qon, Farg'ona
- Otasi:
- Sheralixon
- Farzandlar:
- Nasriddinxon, Muhammad Alimbek, Said Aminbek, Oʻrmonbek
Biografiya
Xudoyorxon Qo'qon xonligining Ming sulolasidan bo'lgan xoni, Sheralixonning o'g'li. U 1831-yilda Qo'qonda tug'ilgan va 1845–1875-yillarda, uzilishlar bilan to'rt marta taxtga o'tirgan.
Taxtga uni qaynotasi Musulmonqul o'tqazdi, ammo yoshligi tufayli davlatni amalda Musulmonqul boshqardi. Muhim lavozimlar qipchoqlar qo'liga o'tdi, ichki kurash kuchaydi va 1853-yilda qipchoqlar qirg'ini bo'ldi: yigirma mingga yaqin qipchoq o'ldirildi, Musulmonqul Qo'qonda osildi. Shu yildan Xudoyorxon davlatni mustaqil boshqara boshladi, lekin tajribasizligi tufayli ko'p xatolarga yo'l qo'ydi.
1858-yilda akasi Mallabek taxt uchun kurash boshlab, o'zini xon deb e'lon qildi, Xudoyorxon Buxoroga qochdi. 1862–1863-yillarda u taxtni qaytarib oldi; ammo mingboshi Alimqul yosh Sayid Sultonmurodni xon qilib e'lon qilgach, yana Buxoroga ketishga majbur bo'ldi. Alimqul amir ul-umaro sifatida hokimiyatni yolg'iz boshqardi. 1865-yilda taxtga Xudoyqul (laqabi Belboqchixon) o'tirdi, ammo 14 kundan so'ng xazinani olib Qashqarga qochdi, shundan keyin Xudoyorxon yana xon bo'ldi.
Ichki kurashlardan foydalangan Rossiya imperiyasi Turkiston, Chimkent (1864) va Toshkentni (1865) egalladi. Xudoyorxon Turkiya va Buxoro bilan aloqada bo'lishga, ingliz emissarlaridan madad olishga intildi, ammo vaziyat uni Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufman bilan yaqinlashishga majbur qildi. 1868-yilgi «teng huquqli» shartnomaga ko'ra, rus savdogarlari xonlikning barcha shahar va qishloqlarida bo'lish, karvonsaroylar qurish, tovarlarini bojsiz olib o'tish huquqini oldi.
Uning davrida qishloq xo'jaligiga e'tibor berildi, yangi anhor va ariqlar qazildi. 1873-yilda Qo'qondagi xon o'rdasi qurilib bitdi; «Madrasai Oliy», «Madrasai Hokim oyim» va «Madrasai Sulton Murodbek» madrasalari ham shu davrda bunyod etildi. Uning farmoni bilan Mahzun (Ziyovuddin Ho'qandiy) 1696 sahifalik «Shohnoma»ni yozgan; qo'lyozma Istanbulda saqlanadi.
Xonlik hududi qisqardi, soliqlar ko'paydi, aholi turmushi og'irlashdi va qo'zg'olonlar tez-tez bo'ldi. Eng kattasi 1873-yilda boshlangan Po'latxon qo'zg'oloni edi. Uni bostira olmagan Xudoyorxon xazinani olib Toshkentga qochdi, so'ng Orenburgga surgun qilindi, u yerdan qochib Makkaga bordi. Xonlikning qolgan yerlarini ham Rossiya bosib olgach, Qo'qonga qaytish uchun ruxsat so'rab Kaufmanga murojaat qildi va rad javobini oldi; ikkinchi arizasi senatda ko'rilib, ruxsat berilgan. Ammo bundan bexabar xon yashirin ravishda yo'lga chiqdi va yo'lda vafot etdi. O'lim yili va joyi manbalarda turlicha: 1880-yillar, Hirot yaqinidagi Karrux qishlog'i (Afg'oniston).
Karyera
- Qo'qon xon saroyiQo'qon xoni · Qo'qon · 1845–1875
Hayot yo'li
- 1831Tug'ilishi
Qo'qonda Sheralixon oilasida tug'ildi.
- 1845Birinchi hukmronligi
Musulmonqul uni xon qilib ko'tardi; davlatni amalda qaynotasi boshqardi.
- 1853Qipchoqlar qirg'ini
Musulmonqul osildi; xon mustaqil boshqara boshladi.
- 1858Taxtdan ketishi
Akasi Mallabek xon bo'ldi; Xudoyorxon Buxoroga qochdi.
- 1862Ikkinchi hukmronlik
Qo'qon taxtini qaytarib oldi (1863-yilgacha).
- 1865Uchinchi hukmronlik
Xudoyqul qochgach, yana xon bo'ldi (1875-yilgacha).
- 1868Kaufman bilan shartnoma
Rossiya bilan «teng huquqli» savdo shartnomasi imzolandi.
- 1873Xon o'rdasi
Qo'qondagi xon o'rdasi qurilib bitdi; Po'latxon qo'zg'oloni boshlandi.
- 1875Surgun
Qo'zg'olondan qochib Toshkentga ketdi, Orenburgga surgun qilindi.
- 1880Vafoti
1880-yillarda yo'lda vafot etdi (manbalarda 1882, 1884, 1886).