Asosiy qismga o'tish
Xudoyorxon

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Xudoyorxon

Tarixiy shaxs · Farg'ona

Qo'qon xoni (1845–1875, uzilishlar bilan), Ming sulolasidan; Rossiya bilan 1868-yilgi shartnoma tuzgan, Xudoyorxon o'rdasini qurdirgan.

Faoliyat:
Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
Hayot yillari:
taxminan 1831 — taxminan 1884
Tug'ilgan joy:
Qo'qon, Farg'ona
Otasi:
Sheralixon
Farzandlar:
Nasriddinxon, Muhammad Alimbek, Said Aminbek, Oʻrmonbek

Biografiya

Xudoyorxon Qo'qon xonligining Ming sulolasidan bo'lgan xoni, Sheralixonning o'g'li. U 1831-yilda Qo'qonda tug'ilgan va 1845–1875-yillarda, uzilishlar bilan to'rt marta taxtga o'tirgan.

Taxtga uni qaynotasi Musulmonqul o'tqazdi, ammo yoshligi tufayli davlatni amalda Musulmonqul boshqardi. Muhim lavozimlar qipchoqlar qo'liga o'tdi, ichki kurash kuchaydi va 1853-yilda qipchoqlar qirg'ini bo'ldi: yigirma mingga yaqin qipchoq o'ldirildi, Musulmonqul Qo'qonda osildi. Shu yildan Xudoyorxon davlatni mustaqil boshqara boshladi, lekin tajribasizligi tufayli ko'p xatolarga yo'l qo'ydi.

1858-yilda akasi Mallabek taxt uchun kurash boshlab, o'zini xon deb e'lon qildi, Xudoyorxon Buxoroga qochdi. 1862–1863-yillarda u taxtni qaytarib oldi; ammo mingboshi Alimqul yosh Sayid Sultonmurodni xon qilib e'lon qilgach, yana Buxoroga ketishga majbur bo'ldi. Alimqul amir ul-umaro sifatida hokimiyatni yolg'iz boshqardi. 1865-yilda taxtga Xudoyqul (laqabi Belboqchixon) o'tirdi, ammo 14 kundan so'ng xazinani olib Qashqarga qochdi, shundan keyin Xudoyorxon yana xon bo'ldi.

Ichki kurashlardan foydalangan Rossiya imperiyasi Turkiston, Chimkent (1864) va Toshkentni (1865) egalladi. Xudoyorxon Turkiya va Buxoro bilan aloqada bo'lishga, ingliz emissarlaridan madad olishga intildi, ammo vaziyat uni Turkiston general-gubernatori K. P. Kaufman bilan yaqinlashishga majbur qildi. 1868-yilgi «teng huquqli» shartnomaga ko'ra, rus savdogarlari xonlikning barcha shahar va qishloqlarida bo'lish, karvonsaroylar qurish, tovarlarini bojsiz olib o'tish huquqini oldi.

Uning davrida qishloq xo'jaligiga e'tibor berildi, yangi anhor va ariqlar qazildi. 1873-yilda Qo'qondagi xon o'rdasi qurilib bitdi; «Madrasai Oliy», «Madrasai Hokim oyim» va «Madrasai Sulton Murodbek» madrasalari ham shu davrda bunyod etildi. Uning farmoni bilan Mahzun (Ziyovuddin Ho'qandiy) 1696 sahifalik «Shohnoma»ni yozgan; qo'lyozma Istanbulda saqlanadi.

Xonlik hududi qisqardi, soliqlar ko'paydi, aholi turmushi og'irlashdi va qo'zg'olonlar tez-tez bo'ldi. Eng kattasi 1873-yilda boshlangan Po'latxon qo'zg'oloni edi. Uni bostira olmagan Xudoyorxon xazinani olib Toshkentga qochdi, so'ng Orenburgga surgun qilindi, u yerdan qochib Makkaga bordi. Xonlikning qolgan yerlarini ham Rossiya bosib olgach, Qo'qonga qaytish uchun ruxsat so'rab Kaufmanga murojaat qildi va rad javobini oldi; ikkinchi arizasi senatda ko'rilib, ruxsat berilgan. Ammo bundan bexabar xon yashirin ravishda yo'lga chiqdi va yo'lda vafot etdi. O'lim yili va joyi manbalarda turlicha: 1880-yillar, Hirot yaqinidagi Karrux qishlog'i (Afg'oniston).

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1831
    Tug'ilishi

    Qo'qonda Sheralixon oilasida tug'ildi.

  2. 1845
    Birinchi hukmronligi

    Musulmonqul uni xon qilib ko'tardi; davlatni amalda qaynotasi boshqardi.

  3. 1853
    Qipchoqlar qirg'ini

    Musulmonqul osildi; xon mustaqil boshqara boshladi.

  4. 1858
    Taxtdan ketishi

    Akasi Mallabek xon bo'ldi; Xudoyorxon Buxoroga qochdi.

  5. 1862
    Ikkinchi hukmronlik

    Qo'qon taxtini qaytarib oldi (1863-yilgacha).

  6. 1865
    Uchinchi hukmronlik

    Xudoyqul qochgach, yana xon bo'ldi (1875-yilgacha).

  7. 1868
    Kaufman bilan shartnoma

    Rossiya bilan «teng huquqli» savdo shartnomasi imzolandi.

  8. 1873
    Xon o'rdasi

    Qo'qondagi xon o'rdasi qurilib bitdi; Po'latxon qo'zg'oloni boshlandi.

  9. 1875
    Surgun

    Qo'zg'olondan qochib Toshkentga ketdi, Orenburgga surgun qilindi.

  10. 1880
    Vafoti

    1880-yillarda yo'lda vafot etdi (manbalarda 1882, 1884, 1886).

Xato topdingizmi?

Xato haqida xabar berish

Roʻyxatdan oʻtish shart emas. Tahririyat tekshirib, sahifani tuzatadi.

Tuzatish taklif qilish
Xudoyorxon (taxminan 1831–1884) — Tarixiy shaxs | Shaxs.uz