Асосий қисмга ўтиш
Худоёрхон

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Қўқон хони (1845–1875, узилишлар билан), Минг сулоласидан; Россия билан 1868-йилги шартнома тузган, Худоёрхон ўрдасини қурдирган.

Фаолият:
Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳукмдор
Ҳаёт йиллари:
тахминан 1831 — тахминан 1884
Туғилган жой:
Қўқон, Фарғона
Отаси:
Шералихон
Фарзандлар:
Насриддинхон, Муҳаммад Алимбек, Саид Аминбек, Ўрмонбек

Биография

Худоёрхон Қўқон хонлигининг Минг сулоласидан бўлган хони, Шералихоннинг ўғли. У 1831-йилда Қўқонда туғилган ва 1845–1875-йилларда, узилишлар билан тўрт марта тахтга ўтирган.

Тахтга уни қайнотаси Мусулмонқул ўтқазди, аммо ёшлиги туфайли давлатни амалда Мусулмонқул бошқарди. Муҳим лавозимлар қипчоқлар қўлига ўтди, ички кураш кучайди ва 1853-йилда қипчоқлар қирғини бўлди: йигирма мингга яқин қипчоқ ўлдирилди, Мусулмонқул Қўқонда осилди. Шу йилдан Худоёрхон давлатни мустақил бошқара бошлади, лекин тажрибасизлиги туфайли кўп хатоларга йўл қўйди.

1858-йилда акаси Маллабек тахт учун кураш бошлаб, ўзини хон деб эълон қилди, Худоёрхон Бухорога қочди. 1862–1863-йилларда у тахтни қайтариб олди; аммо мингбоши Алимқул ёш Сайид Султонмуродни хон қилиб эълон қилгач, яна Бухорога кетишга мажбур бўлди. Алимқул амир ул-умаро сифатида ҳокимиятни ёлғиз бошқарди. 1865-йилда тахтга Худойқул (лақаби Белбоқчихон) ўтирди, аммо 14 кундан сўнг хазинани олиб Қашқарга қочди, шундан кейин Худоёрхон яна хон бўлди.

Ички курашлардан фойдаланган Россия империяси Туркистон, Чимкент (1864) ва Тошкентни (1865) эгаллади. Худоёрхон Туркия ва Бухоро билан алоқада бўлишга, инглиз эмиссарларидан мадад олишга интилди, аммо вазият уни Туркистон генерал-губернатори К. П. Кауфман билан яқинлашишга мажбур қилди. 1868-йилги «тенг ҳуқуқли» шартномага кўра, рус савдогарлари хонликнинг барча шаҳар ва қишлоқларида бўлиш, карвонсаройлар қуриш, товарларини божсиз олиб ўтиш ҳуқуқини олди.

Унинг даврида қишлоқ хўжалигига эътибор берилди, янги анҳор ва ариқлар қазилди. 1873-йилда Қўқондаги хон ўрдаси қурилиб битди; «Мадрасаи Олий», «Мадрасаи Ҳоким ойим» ва «Мадрасаи Султон Муродбек» мадрасалари ҳам шу даврда бунёд этилди. Унинг фармони билан Маҳзун (Зиёвуддин Ҳўқандий) 1696 саҳифалик «Шоҳнома»ни ёзган; қўлёзма Истанбулда сақланади.

Хонлик ҳудуди қисқарди, солиқлар кўпайди, аҳоли турмуши оғирлашди ва қўзғолонлар тез-тез бўлди. Энг каттаси 1873-йилда бошланган Пўлатхон қўзғолони эди. Уни бостира олмаган Худоёрхон хазинани олиб Тошкентга қочди, сўнг Оренбургга сургун қилинди, у ердан қочиб Маккага борди. Хонликнинг қолган ерларини ҳам Россия босиб олгач, Қўқонга қайтиш учун рухсат сўраб Кауфманга мурожаат қилди ва рад жавобини олди; иккинчи аризаси сенатда кўрилиб, рухсат берилган. Аммо бундан бехабар хон яширин равишда йўлга чиқди ва йўлда вафот этди. Ўлим йили ва жойи манбаларда турлича: 1880-йиллар, Ҳирот яқинидаги Каррух қишлоғи (Афғонистон).

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1831
    Туғилиши

    Қўқонда Шералихон оиласида туғилди.

  2. 1845
    Биринчи ҳукмронлиги

    Мусулмонқул уни хон қилиб кўтарди; давлатни амалда қайнотаси бошқарди.

  3. 1853
    Қипчоқлар қирғини

    Мусулмонқул осилди; хон мустақил бошқара бошлади.

  4. 1858
    Тахтдан кетиши

    Акаси Маллабек хон бўлди; Худоёрхон Бухорога қочди.

  5. 1862
    Иккинчи ҳукмронлик

    Қўқон тахтини қайтариб олди (1863-йилгача).

  6. 1865
    Учинчи ҳукмронлик

    Худойқул қочгач, яна хон бўлди (1875-йилгача).

  7. 1868
    Кауфман билан шартнома

    Россия билан «тенг ҳуқуқли» савдо шартномаси имзоланди.

  8. 1873
    Хон ўрдаси

    Қўқондаги хон ўрдаси қурилиб битди; Пўлатхон қўзғолони бошланди.

  9. 1875
    Сургун

    Қўзғолондан қочиб Тошкентга кетди, Оренбургга сургун қилинди.

  10. 1880
    Вафоти

    1880-йилларда йўлда вафот этди (манбаларда 1882, 1884, 1886).

Хато топдингизми?

Хато ҳақида хабар бериш

Рўйхатдан ўтиш шарт эмас. Таҳририят текшириб, саҳифани тузатади.

Тузатиш таклиф қилиш
Худоёрхон (тахминан 1831–1884) — Тарихий шахс | Shaxs.uz