
Худоёрхон
Қўқон хони (1845–1875, узилишлар билан), Минг сулоласидан; Россия билан 1868-йилги шартнома тузган, Худоёрхон ўрдасини қурдирган.
Биография
Худоёрхон Қўқон хонлигининг Минг сулоласидан бўлган хони, Шералихоннинг ўғли. У 1831-йилда Қўқонда туғилган ва 1845–1875-йилларда, узилишлар билан тўрт марта тахтга ўтирган.
Тахтга уни қайнотаси Мусулмонқул ўтқазди, аммо ёшлиги туфайли давлатни амалда Мусулмонқул бошқарди. Муҳим лавозимлар қипчоқлар қўлига ўтди, ички кураш кучайди ва 1853-йилда қипчоқлар қирғини бўлди: йигирма мингга яқин қипчоқ ўлдирилди, Мусулмонқул Қўқонда осилди. Шу йилдан Худоёрхон давлатни мустақил бошқара бошлади, лекин тажрибасизлиги туфайли кўп хатоларга йўл қўйди.
1858-йилда акаси Маллабек тахт учун кураш бошлаб, ўзини хон деб эълон қилди, Худоёрхон Бухорога қочди. 1862–1863-йилларда у тахтни қайтариб олди; аммо мингбоши Алимқул ёш Сайид Султонмуродни хон қилиб эълон қилгач, яна Бухорога кетишга мажбур бўлди. Алимқул амир ул-умаро сифатида ҳокимиятни ёлғиз бошқарди. 1865-йилда тахтга Худойқул (лақаби Белбоқчихон) ўтирди, аммо 14 кундан сўнг хазинани олиб Қашқарга қочди, шундан кейин Худоёрхон яна хон бўлди.
Ички курашлардан фойдаланган Россия империяси Туркистон, Чимкент (1864) ва Тошкентни (1865) эгаллади. Худоёрхон Туркия ва Бухоро билан алоқада бўлишга, инглиз эмиссарларидан мадад олишга интилди, аммо вазият уни Туркистон генерал-губернатори К. П. Кауфман билан яқинлашишга мажбур қилди. 1868-йилги «тенг ҳуқуқли» шартномага кўра, рус савдогарлари хонликнинг барча шаҳар ва қишлоқларида бўлиш, карвонсаройлар қуриш, товарларини божсиз олиб ўтиш ҳуқуқини олди.
Унинг даврида қишлоқ хўжалигига эътибор берилди, янги анҳор ва ариқлар қазилди. 1873-йилда Қўқондаги хон ўрдаси қурилиб битди; «Мадрасаи Олий», «Мадрасаи Ҳоким ойим» ва «Мадрасаи Султон Муродбек» мадрасалари ҳам шу даврда бунёд этилди. Унинг фармони билан Маҳзун (Зиёвуддин Ҳўқандий) 1696 саҳифалик «Шоҳнома»ни ёзган; қўлёзма Истанбулда сақланади.
Хонлик ҳудуди қисқарди, солиқлар кўпайди, аҳоли турмуши оғирлашди ва қўзғолонлар тез-тез бўлди. Энг каттаси 1873-йилда бошланган Пўлатхон қўзғолони эди. Уни бостира олмаган Худоёрхон хазинани олиб Тошкентга қочди, сўнг Оренбургга сургун қилинди, у ердан қочиб Маккага борди. Хонликнинг қолган ерларини ҳам Россия босиб олгач, Қўқонга қайтиш учун рухсат сўраб Кауфманга мурожаат қилди ва рад жавобини олди; иккинчи аризаси сенатда кўрилиб, рухсат берилган. Аммо бундан бехабар хон яширин равишда йўлга чиқди ва йўлда вафот этди. Ўлим йили ва жойи манбаларда турлича: 1880-йиллар, Ҳирот яқинидаги Каррух қишлоғи (Афғонистон).
Карьера
- Қўқон хон саройиҚўқон хони · Қўқон · 1845–1875
Ҳаёт йўли
- 1831Туғилиши
Қўқонда Шералихон оиласида туғилди.
- 1845Биринчи ҳукмронлиги
Мусулмонқул уни хон қилиб кўтарди; давлатни амалда қайнотаси бошқарди.
- 1853Қипчоқлар қирғини
Мусулмонқул осилди; хон мустақил бошқара бошлади.
- 1858Тахтдан кетиши
Акаси Маллабек хон бўлди; Худоёрхон Бухорога қочди.
- 1862Иккинчи ҳукмронлик
Қўқон тахтини қайтариб олди (1863-йилгача).
- 1865Учинчи ҳукмронлик
Худойқул қочгач, яна хон бўлди (1875-йилгача).
- 1868Кауфман билан шартнома
Россия билан «тенг ҳуқуқли» савдо шартномаси имзоланди.
- 1873Хон ўрдаси
Қўқондаги хон ўрдаси қурилиб битди; Пўлатхон қўзғолони бошланди.
- 1875Сургун
Қўзғолондан қочиб Тошкентга кетди, Оренбургга сургун қилинди.
- 1880Вафоти
1880-йилларда йўлда вафот этди (манбаларда 1882, 1884, 1886).