Эргаш Жуманбулбул ўғли
Ўзбек халқ бахшиси ва шоири, Қўрғон достончилик мактабининг энг йирик вакили; «Алпомиш», «Равшан», «Кунтуғмиш» каби тахминан ўттизта достонни куйлаган.
- Фаолият:
- Хонанда, Ёзувчи, Мусиқачи, Халқ қўшиқчиси
- Тахаллуси:
- Эргаш шоир
- Туғилган:
- 1868 — 12 май 1937
- Туғилган жой:
- Қўшработ тумани, Самарқанд
Биография
Эргаш Жуманбулбул ўғли 1868-йилда ҳозирги Самарқанд вилояти Қўшработ туманидаги Қўрғон қишлоғида туғилган (илгари қишлоқ Нурота туманига қарашли ҳисобланган; ўша даврда ҳудуд Бухоро амирлиги таркибида эди). У деҳқон оиласидан чиққан, ота-боболари етти авлодгача достончи бўлган. Достончилик сирларини отаси — машҳур бахши Жуманбулбулдан ўрганган.
1884–1886-йилларда Бухоро мадрасаларидан бирида ўқиб, форс тилини ўрганган, араб тили билан танишган, ҳуснихат машқ қилган. Отаси 1886-йилда вафот этгач, моддий қийинчилик туфайли ўқишни тарк этган. 1887–1889-йилларда Бухоро амирлигига қарашли Нурота беклигининг амалдорларидан бирига мирза (котиб) бўлиб хизмат қилган.
Қаҳатчилик, чигиртка ва вабо йилларида оиласидан айрилган; 1904–1905-йиллардан бошлаб бир неча йил дарбадар юрган. 1912–1922-йилларда Булунғур, Ғаллаорол, Ургут, Жиззах ва Панжакент атрофидаги қишлоқларда табиблик, қиссахонлик ва шеърхонлик қилиб, вақти-вақти билан достон ҳам айтган. 1923-йилда ўз қишлоғига қайтиб, 1924-йилда Қоракиса қишлоғида бир хонали мактаб очган.
1925-йилда Самарқандга келган. 1926–1928-йилларда Булунғур туманидаги Қирқшоди қишлоғида ташкил этилган марказда Пўлкан шоир ва Фозил Йўлдош ўғли билан бирга ўзи билган достонларни ёздирган. Кейинги йилларда (1929–1936) асосан ўз қишлоғида деҳқончилик қилиб, шогирдларга достончилик ўргатган.
Бахши тахминан 30 та достонни билган, уларнинг кўпларини ёзиб олишган: «Кунтуғмиш», «Равшан», «Алпомиш», «Далли», «Хушкелди», «Қундуз билан Юлдуз», «Гўрўғлининг туғилиши» ва бошқалар. Шунингдек, кўплаб терма яратган, жумладан Тошкент ҳақидаги термаси машҳур. Фолклоршунос Ҳоди Зарифов унинг ижодини илмий жиҳатдан ўрганган ва қайд этган.
1936-йилда Тошкентга келиб, 1937-йил апрелгача Ҳоди Зарифовнинг уйида яшаган. 1937-йил апрел охирида қишлоғига қайтган ва ўша йилнинг 12-майида (манбаларда 11–12-май) Қўштамғали қишлоғида вафот этган; ўша қишлоққа дафн этилган.
Эргаш Жуманбулбул ўғли Қўрғон достончилик мактабининг энг йирик вакили ҳисобланади. Қўрғон қишлоғида унинг уй-музейи, ҳайкали ва мақбараси бор, Самарқанддаги «Шоирлар боғи»да 2017-йилда унинг, Ислом шоир, Фозил Йўлдош ўғли ва Пўлкан шоир ҳайкаллари қайта тикланиб очилган. 2026-йилда Қўшработда унинг меросига бағишланган халқаро илмий-амалий конференция ўтказилган.
Ҳаёт йўли
- 1868Туғилган
Қўрғон қишлоғида (ҳозирги Самарқанд вилояти Қўшработ тумани) достончилар оиласида туғилган.
- 1884–1886Бухоро мадрасасида ўқиш
Бухоро мадрасаларидан бирида ўқиб, форс тилини ўрганган; отаси вафот этгач, ўқишни тарк этган.
- 1886Отасининг вафоти
Достончиликдаги устози — отаси Жуманбулбул вафот этган.
- 1887–1889Мирза (котиб)
Бухоро амирлигига қарашли Нурота беклиги амалдорларидан бирига котиблик қилган.
- 1904–1905Дарбадарлик йиллари
Оилавий йўқотишлардан кейин бир неча йил қишлоқма-қишлоқ юрган.
- 1912–1922Булунғур, Ургут, Жиззах, Панжакент атрофида
Табиблик, қиссахонлик ва шеърхонлик қилган, баъзан достон айтган.
- 1923Қишлоғига қайтган
Йиллар давом этган сарсонликдан кейин Қўрғонга қайтган.
- 1924Бир хонали мактаб
Қоракиса қишлоғида бир хонали мактаб очган.
- 1925Самарқандга келган
Самарқандга келган.
- 1926–1928Достонларни ёздирган
Қирқшоди қишлоғидаги марказда Пўлкан шоир ва Фозил Йўлдош ўғли билан бирга ўзи билган достонларни ёздирган.
- 1929–1936Қишлоғида
Асосан деҳқончилик қилган ва шогирдларга достончилик ўргатган.
- 1936Тошкентга келган
Тошкентга келиб, фолклоршунос Ҳоди Зарифовнинг уйида яшаган.
- 1937Вафот этган
Апрел охирида қишлоғига қайтган, 12-майда (манбаларда 11–12-май) Қўштамғали қишлоғида вафот этган.
- 2017Самарқанддаги ҳайкал
Самарқанддаги «Шоирлар боғи»да қайта тикланган ҳайкали очилган.
- 2026Халқаро конференция
Қўшработда Қўрғон достончилик мактаби ва унинг меросига бағишланган халқаро илмий-амалий конференция ўтказилган.
Асарлар
- «Кунтуғмиш»Достон
- «Якка Аҳмад»Достон
- «Алибек билан Болибек»Достон
- «Далли»Достон
- «Равшан»Достон
- «Қундуз билан Юлдуз»Достон
- «Хушкелди»Достон
- «Холдорхон»Достон
- «Қиз Жибек»Достон
- «Гўрўғлининг туғилиши»Достон
- «Ҳасанхон»Достон
- «Авазхон»Достон
- «Авазнинг Фарангга сафари»Достон
- «Нурали»Достон
- «Хиромон (Жаҳонгир)»Достон
- «Алпомиш»Достон
- «Юсуф билан Аҳмад»Достон
- «Тулумбий»Достон
- «Қиронхон»Достон
- «Қумри»Достон
- «Ошиқ Ғариб»Достон
- «Вомиқ билан Узро»Достон
- «Варқа билан Гулшоҳ»Достон
- «Маҳтумқули»Достон
- «Тошкент таърифида»Терма
Бахши Тошкентда бўлган кунлар таассуротлари асосида ижод этган терма.
- «Булбул тароналари»Тўплам
Бахшининг достонлари ва термаларини ўз ичига олган беш жилдлик тўплам (Тошкент, 1971–1973).
Мерос
Эргаш Жуманбулбул ўғли Қўрғон достончилик мактабининг энг йирик вакили сифатида тан олинади. Унинг достонлари ва термалари фолклоршунослар томонидан ёзиб олиниб, «Булбул тароналари» тўпламида нашр этилган. Қўрғон қишлоғида унинг уй-музейи, ҳайкали ва мақбараси бор.
Давр: XIX аср охири – XX аср биринчи ярми, Қўрғон достончилик мактаби- Қирқшоди марказида достонларини ёздиришни бошлаган (1926)
- Қўштамғали қишлоғида вафот этган (1937)
- «Булбул тароналари» тўпламининг нашри бошланган (1971)
- Самарқанддаги «Шоирлар боғи»да ҳайкали қайта тикланиб очилган (2017)
- Қўшработда меросига бағишланган халқаро конференция ўтказилган (2026)
