Ғайратий

Ғайратий (ҳақиқий исми Абдураҳим Абдуллаев) 1902-йил 15-февралда (эски услубда 2-феврал) Тошкентнинг Дегрез маҳалласида ҳунарманд оиласида туғилган. Онаси эрта вафот этган, болага қўшни аёл Ойимхон қараб, унга савод ўргатган. «Ғайратий» тахаллусини унга Тошкент шоирларидан Ҳислат эшон бергани айтилади.

Абдураҳим эски усулдаги мактабда ва мадрасада (1915–1916-йилларда) ўқиган, Навоий, Муқимий ва Фурқат шеърияти билан шу йилларда танишган. Сўнг «Намуна» мактабида (1917–1918) ва ўқитувчилар тайёрлаш курсида (1918–1919) таҳсил олган, Тошкентдаги тўлиқсиз ўрта мактабда ўқитувчилик қилган. Илк шеъри 1921-йилда босилган. 1926-йилда Бокуга бориб, ўқитувчилар семинариясида ўқиган, у ерда озарбайжон шоирлари билан танишган.

Биринчи тўплами — «Эрк товуши» 1927-йилда чиқди, ундан кейин «Яшаш тароналари», «Темп», «Олов танлар», «Севги», «Олтин ёшлик» каби шеърий китоблар, «Қутулиш», «Ҳашар», «Қора юраклар» сингари ҳикоялар тўпламлари нашр этилди. Ўттизинчи йилларда шоир уйғур халқининг оғир ўтмишига бағишланган «Онамга хат» (1935) ва «Жинаста» (1937) достонлари билан танилди. Ишлаган жойлари орасида завод адабиёт тўгараги, Ўзбекистон давлат нашриёти (муҳаррир) ва Навоий номидаги опера ва балет театри (адабий ходим) бор.

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ғайратий миллатчиликда айбланган ва Ёзувчилар уюшмасидан чиқарилган, бу унинг кейинги ижодига салбий таъсир кўрсатган. Оқланиш учун у Ҳамза, Фурқат ва Завқийга бағишланган «Ўлмас қўшиқ», «Шоир», «Ғурбатда Фурқат», «Бизнинг Ҳамза» достонларини ёзган. Урушдан кейин асосий эътиборини болалар адабиётига қаратган: «Йўқолган бола», «Тошсоқа канали» достонлари, «Унутилмас кунлар», «Рустамнинг саргузашти» қиссалари, «Омон», «Қанотли дўстлар», «Ўрмонда» каби саҳна асарлари республика қўғирчоқ театрларида қўйилган.

1946-йилдан умрининг охиригача ўқувчилар саройида адабиёт тўгарагига раҳбарлик қилган. Бу тўгаракдан Эркин Воҳидов, Хайриддин Салоҳ, Юсуф Шомансур, Анвар Эшонов, Тамилла Қосимова каби кейинчалик танилган шоир ва ёзувчилар чиққан.

1972-йилда Ғайратийга Ўзбекистон ССР халқ шоири унвони берилган. Шоир 1976-йил 22-январда Тошкентда вафот этган.