Абдулла Авлоний

Абдулла Авлоний 1878-йил 12-июлда Тошкентнинг Мерганча маҳалласида туғилган. Бобоси Мирнеъматбой қўқонлик бўлган, отаси Миравлон тўқувчилик қилиб, бозорда бўз ва чит сотган, онасининг исми Фотима эди; ўша давр ҳужжатларида унинг ўзи Мулла Абдулла Авлонов деб ёзилган. Етти ёшидан Ўқчи маҳалласидаги эски мактабда савод чиқарган, 1890-йилда шу маҳалладаги мадрасага кирган, кейин Шайхонтоҳурдаги Абдумаликбой мадрасасида ўқиган. Оила қашшоқ бўлгани учун ёзда мардикорлик қилиб, фақат қишда ўқиган, сўнг ўқишни бутунлай ташлаб, ғишт қуйиш, сувоқчилик, печкачилик ва дурадгорлик каби бинокорлик ҳунарларини эгаллаган. Шу йилларда Навоий, Фузулий, Саъдий ва Ҳофиз шеъриятини ўқиб, форс тилини ўрганган ва шеър ёза бошлаган.

1900-йилда тошкентлик савдогарнинг қизи Саломатхонга уйланган. 1904-йилда Мирободда янги усулдаги — жадид мактабини очган: бу мактабда ўқиш-ёзиш олти ойда ўргатилиши, жуғрофия, ҳисоб ва табиатдан дарс берилиши ҳақидаги гап тез орада бутун шаҳарга тарқалган. Маҳалладаги мутаассиблар муаллимни динсизликда айблаб, мактабни ёпдиришган, Авлоний эса Дегрез маҳалласида янги мактаб очган. 1909-йилда сафдошлари билан «Жамияти хайрия» жамиятини тузиб, камбағал оилаларнинг болаларини ўқитиш учун маблағ йиғган. Ўқувчилари учун «Биринчи муаллим», «Иккинчи муаллим» (1912), «Туркий гулистон ёхуд ахлоқ» (1913), «Мактаб гулистони» (1916) дарсликларини ёзган, «Адабиёт ёхуд миллий шеърлар» тўпламини эса 1909–1916-йилларда жуз-жуз қилиб чиқарган.

Авлоний ўзбек миллий матбуотининг илк ташкилотчиларидан эди. 1907-йил 4-декабрда унинг муҳаррирлигида «Шуҳрат» газетасининг биринчи сони чиққан: газета Сапёрная кўчасидаги уйида тайёрланган ва ўнинчи сонидан кейин, 1908-йил февралида ёпиб қўйилган. Шундан сўнг у бошқа киши номига рухсат олиб, «Осиё» газетасини чиқара бошлаган, кўп ўтмай у ҳам тақиқланган. 1914–1915-йилларда «Садойи Туркистон» газетасида фаол қалам тебратган, 1914-йилда «Нашриёт», 1916-йилда «Мактаб» нашриёт ширкатларининг муассислари қаторида бўлган.

1913-йил охирида Тошкент жадидлари тузган «Турон» жамияти қошида Авлоний бошчилигида ҳаваскорлар театр труппаси шаклланган. Унинг биринчи спектакли — Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг «Падаркуш» драмаси 1914-йил 27-февралда Тошкентдаги «Колизей» театрида қўйилган. Труппа Фарғона водийси шаҳарларида гастролларда бўлган; Авлоний унинг учун «Адвокатлик осонми?», «Пинак», «Биз ва сиз», «Икки севги» песаларини ёзган, татар ва озарбайжон тилларидан саҳна асарларини таржима қилган ва ўзи ҳам роллар ижро этган. 1916-йилда фронт орти ишларига олинган мардикорларни кузатиш учун ёзган қўшиқлари кейинроқ «Мардикорлар ашуласи» номи билан китоб бўлиб чиққан.

1917-йил Феврал инқилобидан сўнг «Яшасин халқ жумҳурияти!» шиори остида «Турон» газетасини чиқара бошлаган, бироқ унда Бухородаги жаҳолатни фош этган мақола босилгач, эскича уламолар уни диндан чиққан деб эълон қилишган ва у муҳаррирликдан кетишга мажбур бўлган. Ўша йили ўқитувчилар уюшмасини тузган ва Тошкент ишчи ва солдат депутатлари Советига сайланган. 1918-йилда Коммунистик партияга кирган, Тошкент Эски шаҳар ижроия қўмитасига раислик қилган, «Иштирокиюн» газетасини ташкил этиб, унинг муҳаррири бўлган; Туркистон Компартияси Марказий Комитети ва Туркистон Марказий Ижроия Комитетига сайланган.

1919-йил июнида РСФСР ҳукумати топшириғи билан Афғонистонга жўнаган ва 1919-йил 28-сентабрдан 1920-йил 20-июлгача Ҳиротда бош консул бўлиб ишлаган; бу сафар таассуротлари унинг «Афғон саёҳати» кундаликларида қолган. Бетоблиги сабабли чақириб олингач, Туркбюронинг маданият бўлимини бошқарган ва «Касабачилик ҳаракати» журналига муҳаррирлик қилган. 1921-йилдан бутунлай маорифга ўтган: Тошкентдаги ўқитувчилар тайёрлайдиган билим юртларига, жумладан хотин-қизлар билим юртига мудирлик қилган, ҳарбий мактабда, 1925-йилдан эса Ўрта Осиё Коммунистик университети ва Ўрта Осиё давлат университетида (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) дарс берган. 1930-йилда профессор бўлиб, педагогика факултетининг тил ва адабиёт кафедрасини бошқарган, 1933-йилда 7-синф учун адабиёт хрестоматиясини тузган. 1927-йилда «Меҳнат қаҳрамони», 1930-йилда «Ўзбекистон халқ маорифи зарбдори» унвонларини олган.

Абдулла Авлоний 1934-йил 25-августда Тошкентда вафот этган. У қатағон қилинмаган бўлса-да, асарлари узоқ йиллар қайта босилмаган; ижоди 1960-йиллардан ўрганила бошланган, 1979-йилда «Тошкент тонги» тўплами, 1990-йилда «Афғон саёҳати» кундаликлари нашр этилган. Мустақиллик йилларида асарлари қайта чоп этилган; Тошкентдаги кўча, маҳаллалар ва мактаблар ҳамда педагоглар малакасини ошириш институти унинг номини олади. 2019-йилда унинг Афғонистондаги фаолияти ҳақида «Авлоний» бадиий филми экранга чиққан, 2020-йилда эса у вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган.