Ҳамид Олимжон
Ўзбек шоири, драматург ва адабиётшунос, «Зайнаб ва Омон», «Ойгул билан Бахтиёр» достонлари ҳамда «Муқанна» трагедияси муаллифи; 1939–1944-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг масъул котиби.
Биография
Ҳамид Олимжон (асл исм-шарифи Ҳамид Олимжонович Азимов) 1909-йил 12-декабрда Жиззахда туғилган. Сўзга меҳри болалигида уйғонган: онаси Комила ая унга кўплаб эртаклар айтиб берган, бобоси Мулла Азимнинг хонадонига эса бахши Фозил Йўлдош ўғли келиб турган ва бола унинг достон ҳамда термаларини тинглаб улғайган. Халқ оғзаки ижодига бу қизиқиш кейинчалик унинг достонларида ҳам, илмий ишларида ҳам давом этган.
1918-йилдан Жиззахдаги мактабда ўқиган, 1923–1928-йилларда Самарқанддаги билим юртида, 1928–1931-йилларда Ўзбек педагогика академиясининг ижтимоий-иқтисодий фанлар факултетида таҳсил олган. Талабалик йилларида «Зарафшон» газетасида бўлим мудири бўлиб ишлаган (1926–1927), илк шеърлари ҳам шу газетада босилган. Биринчи шеърлар тўплами «Кўклам» 1929-йилда, «Тонг шабадаси» ҳикоялар китоби 1930-йилда чиққан.
1931-йилда Тошкентга кўчиб келган. «Қурилиш» ва «Совет адабиёти» журналларида масъул котиб, 1932–1934-йилларда Маданий қурилиш илмий-тадқиқот институтида, 1934–1937-йилларда Тил ва адабиёт институтида катта илмий ходим, 1938–1939-йилларда Ўқув-педагогика нашриётида бўлим мудири бўлган. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси унинг бу йиллардаги мақолаларида вулгар социологизм таъсири сезилганини ва уларда айрим ёзувчилар ижоди миллатчиликда қораланганини қайд этади. 1935-йилда шоира Зулфияга уйланган; уларнинг қизи Ҳулкар ва ўғли Омон дунёга келган.
1930-йилларнинг иккинчи ярмида «Икки қизнинг ҳикояси» (1937), «Ойгул билан Бахтиёр» (1937), «Зайнаб ва Омон» (1938), «Семурғ ёки Паризод ва Бунёд» (1939) достонларини ёзган; «Ойгул билан Бахтиёр» ва «Семурғ» халқ эртаклари мотивларига қурилган. «Ўрик гуллаганда», «Ўзбекистон» каби лирик шеърлари, «Ўлка» (1939) ва «Бахт» (1940) тўпламлари ҳам шу йилларга тегишли. Фозил Йўлдош ўғлидан ёзиб олинган «Алпомиш» достонини нашрга тайёрлаган, Навоий юбилейи қўмитасининг масъул котиби сифатида Навоий меросини ўрганган, Навоий ва Муқимий ҳақида мақолалар ёзган. Пушкиннинг «Кавказ асири» ва «Сув париси», Лермонтовнинг «Бела», Горкийнинг «Челкаш» асарларини, Н. Островскийнинг «Пўлат қандай тобланди» романини ўзбек тилига ўгирган.
1939-йилдан умрининг охиригача Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг масъул котиби бўлган. Уруш йилларида «Қўлингга қурол ол!», «Она ва ўғил» (1942), «Ишонч» (1943) тўпламларини, «Роксананинг кўз ёшлари» (1944) балладасини ёзган, Н. Погодин, Уйғун ва Собир Абдулла билан биргаликда «Ўзбекистон қиличи» (1942) драмасини яратган. VIII асрда араб халифалигига қарши кўтарилган қўзғолон ҳақида «Муқанна» (1942–1943) тарихий трагедиясини ёзган. 1943-йил февралида фронтга сафар қилган. 1942-йилда партияга кирган, 1943-йилда Ўзбекистон Фанлар академиясининг мухбир аъзоси этиб сайланган.
Ҳамид Олимжон 1944-йил 3-июлда, 34 ёшида, автомобил ҳалокатида ҳалок бўлган. Тошкентда дафн этилган, кейинчалик хоки Чиғатой қабристонига, Зулфия қабри ёнига кўчирилган. Зулфия кўп йиллар унинг меросини ўрганиш ва нашр этиш билан шуғулланган, «Зайнаб ва Омон» асосидаги опера либреттосини ёзган.
2004-йилда Ҳамид Олимжон вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган. Тошкент метрополитенининг 1980-йилда очилган бекати, Тошкентдаги кўча ва Самарқанд вилоят мусиқали драма театри унинг номи билан аталади. 1990-йилда Тошкентда шоирга ҳайкал ўрнатилган, 2017-йилда у Адиблар хиёбонига кўчирилган. Ўша йили Жиззахда, таъмирланган Хўжа Нуриддин мадрасасида Ҳамид Олимжон ва Зулфия музейи очилган.
Таълим
- Ўзбек педагогика академиясиОлийгоҳ · Самарқанд · 1928–1931 · Ижтимоий-иқтисодий фанлар факултети
Карьера
- Ўзбекистон Фанлар академиясиМухбир аъзо · Тошкент · 1943–1944
- Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасиМасъул котиб · Тошкент · 1939–1944
- «Зарафшон» газетасиБўлим мудири · Самарқанд · 1926–1927
Мукофотлар
«Буюк хизматлари учун» ордени2004, вафотидан кейин · Ўзбекистон
Ҳаёт йўли
- 1918–1931Жиззах ва Самарқандда таълим
Жиззахдаги мактабда, 1923–1928-йилларда Самарқанддаги билим юртида, 1928–1931-йилларда Ўзбек педагогика академиясининг ижтимоий-иқтисодий фанлар факултетида ўқиган.
- 1926–1927«Зарафшон» газетаси
Газетада бўлим мудири бўлиб ишлаган, илк шеърлари шу ерда босилган.
- 1929«Кўклам»
Биринчи шеърлар тўплами чиққан.
- 1931–1939Тошкентда журналистика ва илмий иш
«Қурилиш» ва «Совет адабиёти» журналларида масъул котиб, Маданий қурилиш илмий-тадқиқот институти ва Тил ва адабиёт институтида катта илмий ходим, Ўқув-педагогика нашриётида бўлим мудири.
- 1935Оила
Шоира Зулфияга уйланган.
- 1937–1939Достонлар
«Ойгул билан Бахтиёр», «Зайнаб ва Омон», «Семурғ ёки Паризод ва Бунёд» достонларини ёзган, «Алпомиш» достонини нашрга тайёрлаган.
- 1939–1944Ёзувчилар уюшмаси
Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг масъул котиби.
- 1942–1943Уруш йиллари ижоди
«Қўлингга қурол ол!» тўплами ва «Муқанна» тарихий трагедияси ёзилган; 1943-йил февралида фронтга сафар қилган.
- 1943Фанлар академияси
Ўзбекистон Фанлар академиясининг мухбир аъзоси этиб сайланган.
- 1944Вафоти
3-июлда автомобил ҳалокатида ҳалок бўлган.
- 2004«Буюк хизматлари учун» ордени
Вафотидан кейин тақдирланган.
- 2017Жиззахдаги музей
Ҳамид Олимжон ва Зулфия музейи очилган.
Асарлар
- «Кўклам» (1929)Шеърлар тўплами
Шоирнинг биринчи тўплами.
- «Тонг шабадаси» (1930)Ҳикоялар
Ижодининг дастлабки давридаги ҳикоялар китоби.
- «Ойгул билан Бахтиёр» (1937)Достон
Халқ эртаги мотивлари асосида ёзилган, эрк ва садоқат ҳақидаги достон.
- «Зайнаб ва Омон» (1938)Достон
Замондош ёшлар муҳаббати ҳақидаги достон; кейинроқ у асосида опера яратилган, либреттосини Зулфия ёзган.
- «Семурғ ёки Паризод ва Бунёд» (1939)Достон
Халқ эртаклари асосидаги эртак-достон.
- «Ўлка» (1939)Шеърлар тўплами
1930-йиллар охиридаги лирикаси жамланган тўплам.
- «Бахт» (1940)Шеърлар тўплами
Урушдан олдинги сўнгги тўпламларидан бири.
- «Қўлингга қурол ол!» (1942)Шеърлар тўплами
Урушнинг дастлабки йилларида ёзилган шеърлар.
- «Муқанна» (1943)Тарихий трагедия
VIII асрда араб халифалигига қарши Муқанна бошчилигида кўтарилган қўзғолон ҳақида; 1942–1943-йилларда ёзилган.
- «Роксананинг кўз ёшлари» (1944)Баллада
Уруш йилларида ёзилган романтик баллада.
Мерос
Ўзбек совет энсиклопедияси Ҳамид Олимжонни ўзбек совет адабиётининг асосчиларидан бири деб атайди. У нашрга тайёрлаган «Алпомиш» матни узоқ йиллар халқ оғзаки ижодини ўрганиш ва нашр этишда асос бўлиб хизмат қилган. «Зайнаб ва Омон» достони асосида опера яратилган, шеърларига қўшиқлар басталанган. Тошкент метрополитени бекати, пойтахтдаги кўча ва Самарқанд вилоят мусиқали драма театри унинг номини олади, Жиззахда Зулфия билан биргаликдаги музейи ишлайди.
Давр: 1930–1940-йиллар ўзбек совет адабиёти- Тошкентда «Ҳамид Олимжон» метро бекати очилган (1980)
- Тошкентда шоирга ҳайкал ўрнатилган (1990)
- Вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган (2004)
- Ҳайкал Тошкентдаги Адиблар хиёбонига кўчирилган (2017)
- Жиззахда Ҳамид Олимжон ва Зулфия музейи очилган (2017)
