Абдураҳмон Жомий

Нуриддин Абдураҳмон ибн Аҳмад Жомий 1414-йил 7-ноябрда Хуросондаги Жом қасабаси яқинидаги Харжирд қишлоғида туғилган; Жом Машҳад билан Ҳирот ўртасида жойлашган. Оиласи Исфаҳон атрофидаги Дашт туманидан кўчиб келган, шу боис отаси Низомиддин Аҳмад Даштий деб аталган, ёш шоир ҳам аввал «Даштий» тахаллусини қўллаган. Кейинроқ «Жомий» тахаллусини танлаган ва бир шеърида унинг икки маъносини изоҳлаган: у Жомда туғилган, қалами эса шайх ул-ислом Аҳмад Жом «жом»идан (қадаҳидан) баҳра олган. Форс ва араб тилларидаги илк сабоқларни отасидан олган.

Ўсмирлик чоғида отаси билан Ҳиротга кўчган ва шаҳар мадрасаларида, жумладан Низомия мадрасасида илоҳиёт, араб грамматикаси ва адабиётдан таҳсил олган. Сўнг Темурийлар давлатининг энг йирик илм маркази — Самарқандга бориб, Улуғбек мадрасасида ўқиган; таржимаи ҳол муаллифларининг ёзишича, у ерда фалакиётшунос Қозизода Румийнинг дарсларида қатнашган. Йигирма ёшларининг охирига келиб ҳадисдан тортиб фалакиёт ва риёзиётгача бўлган фанларни пухта билган ўткир зеҳнли олим сифатида танилган.

Ўттиз ёшларида Жомий илмий мартабадан воз кечиб, тасаввуф йўлига кирган ва Ҳиротда нақшбандия шайхи Саъдуддин Кошғарийга мурид тушган. Сарой билан алоқаси ҳам шу йилларда бошланган: муаммо ҳақидаги «Ҳиляи ҳулал» рисоласини (1452) темурий Абулқосим Бобурга, 1463-йилда тузган илк девонини эса Абусаид мирзога бағишлаган. 1456-йилда Кошғарий вафот этгач, Самарқанддаги нақшбандия пешвоси Хўжа Убайдуллоҳ Аҳрор унинг маънавий устозига айланган; Жомий у билан учрашиш учун Самарқанд, Марв ва Тошкентга борган ва ўттиз йилга яқин алоқани узмаган. Ибн ал-Арабий асарларига ёзган дастлабки шарҳлари ҳам шу даврга тўғри келади.

1469-йилда Ҳирот тахтини Ҳусайн Бойқаро эгаллаганида Жомий шаҳарнинг энг обрўли устозларидан бири бўлиб, Алишер Навоий билан аллақачон яқин эди. 1472-йилда ҳаж сафарига чиқиб, ишларини Навоийга топширган; султон унинг карвонини жиҳозлаб, йўлдаги ҳукмдорларга мактублар берган. Нишопур, Қазвин ва Ҳамадон орқали Бағдодга етиб бориб, у ерда олти ойча қолган; «Силсилат уз-заҳаб» достонидаги байтлар шиаларга қарши айтилган деб талқин қилингани учун оммавий мажлисда ўзини оқлашга мажбур бўлган. 1473-йил майида ҳаж амалларини адо этиб, Дамашқ ва Ҳалаб орқали қайтган, Усмонли султон Меҳмед II нинг Истанбулга таклифини ҳам, Оққўюнли ҳукмдор Узун Ҳасаннинг Табризда қолиш таклифини ҳам рад этган ва 1474-йил январида Ҳиротга қайтган.

Ҳаждан кейин Навоий нақшбандия тариқатига кириб, Жомийни ўзига пир деб билган; умрининг сўнгги ўн беш йилида Жомий, Ҳусайн Бойқаро ва Навоий Хуросон ишларига катта таъсир кўрсатган. Шунга қарамай, Жомий шаҳар ташқарисидаги Хиёбон мавзесида камтарона яшаган. У биринчи пири Саъдуддин Кошғарийнинг набирасига уйланган; тўрт фарзандидан фақат 1477-йилда туғилган ўғли Зиёуддин Юсуф гўдакликдан омон қолган. «Баҳористон»ни (1487) ва араб грамматикасига оид «Ал-Фавоид аз-Зиёия»ни (1492) Жомий айнан шу ўғлининг таълими учун ёзган.

Ярим аср давомида Жомий форс ва араб тилларида жуда кўп асар яратган. Унинг «Ҳафт авранг» («Етти тахт») туркумига етти достон киради: «Силсилат уз-заҳаб», «Саломон ва Абсол», «Туҳфат ул-аҳрор», «Субҳат ул-аброр», «Юсуф ва Зулайҳо» (1483), «Лайли ва Мажнун» (1484) ва «Хирадномаи Искандарий». Саъдийнинг «Гулистон»и намунасида ёзилган «Баҳористон», сўфий авлиёларнинг ҳаётига бағишланган «Нафаҳот ул-унс», тасаввуфий «Лавойиҳ» рисоласи, муаммо, қофия, аруз ва мусиқа ҳақидаги рисолалари ҳам машҳур. 1491-йилда Навоийнинг илтимоси билан лирик шеърларини «Фотиҳат уш-шабоб», «Воситат ул-иқд» ва «Хотимат ул-ҳаёт» номли уч девонга ажратган.

Жомий қисқа бетобликдан сўнг 1492-йил 9-ноябрда Ҳиротда вафот этган ва шу ерда дафн қилинган. Икки йил ўтиб Навоий унга «Хамсат ул-мутаҳаййирин» асарини бағишлаган, «Нафаҳот ул-унс»ни эса туркий тилга ўгириб, қўшимчалар билан «Насойим ул-муҳаббат» номи остида ёзган. Жомий асарлари Мовароуннаҳр, Туркия ва Ҳиндистонда кўплаб кўчирилган, араб грамматикаси шарҳи XIX асргача мадрасаларда дарслик бўлиб келган. «Юсуф ва Зулайҳо»ни Муҳаммад Ризо Огаҳий ўзбек тилига таржима қилган; Самарқандда Навоий ва Жомийга ҳайкал ўрнатилган, Самарқанд ва Тошкентдаги кўчалар унинг номини олади.