Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Иброҳим Мўминов
Тузатиш таклиф қилиш

Иброҳим Мўминов

Ўзбекистонда фалсафа мактабининг асосчиси, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси академиги ва витсе-президенти, Марказий Осиё фалсафий ва тарихий меросини ўрганган олим.

Фаолият:
Олим, Тарихчи, Файласуф
Туғилган:
7 ноябр 1908(65 ёш) ♏ — 22 июл 1974
Туғилган жой:
Шофиркон тумани, Бухоро
Отаси:
Абдулмўмин Файзуллабаев
Онаси:
Мағфират
Фарзандлар:
Мухтор Мўминов, Акрам Мўминов, Ахтам Мўминов, Зулфия Мўминова
  • «Буюк хизматлари учун» ордени
  • Беруний номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти
  • Ленин ордени
  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени
  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени
  • «Ҳурмат белгиси» ордени

Биография

Иброҳим Мўминов 1908-йил 7-ноябрда Бухоро амирлиги таркибидаги Шофиркон туманининг Тезгузар қишлоғида, савдо билан шуғулланган Абдулмўмин Файзуллабаев оиласида туғилган. Онаси Мағфират қишлоқда қизлар учун мактаб очган. У аввал эски усулдаги мактабда ўқиган, 1920-йилдан кейин совет мактабида таҳсил олган, 1922–1927-йилларда Бухородаги Маориф институтида ўқиган ва 1925-йилдан мактабда дарс берган.

1927-йилда Самарқандга кўчиб ўтиб, 1931-йилда Ўзбек педагогика академиясининг ижтимоий-иқтисод факултетини «тарихчи, файласуф» ихтисослиги бўйича тамомлаган. Устозлари орасида шарқшунос В. Л. Вяткин, Садриддин Айний ва Абдурауф Фитрат бор эди. 1931-йилдан Самарқандда дарс берган; 1933-йилда академия Ўзбекистон давлат университетига айлантирилгач, қўшма адабиёт факултети декани, 1933–1935-йилларда тарих факултети декани бўлган, фалсафа кафедрасини 1941-йилгача ва 1944–1955-йилларда бошқарган. 1937-йил августда акаси Араббой Мўминов НКВД томонидан ҳибсга олингач, Мўминов унинг уч фарзандини ўз тарбиясига олган.

1941-йилда Ҳегел фалсафасига бағишланган номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган, 1943-йилда ташкил этилган Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг мухбир аъзоси этиб сайланган, 1950-йилда СССР Фанлар академиясининг Фалсафа институтида докторлик диссертациясини ҳимоя қилган. 1955–1956-йилларда Ўзбекистон ССР ФА Тарих ва археология институтига раҳбарлик қилган. 1956-йилда академик, шу йилдан 1974-йилгача академиянинг витсе-президенти бўлган. 1958–1959-йилларда Фалсафа ва ҳуқуқ институтини ташкил этиб, унинг биринчи директори бўлган; 1959-йилдан Тошкент давлат университетида профессор бўлган; 1958–1974-йилларда «Билим» республика жамиятига раис бўлган. Ўзбекистон ССР Олий Кенгашининг тўрт чақириқ депутати сифатида 1966–1974-йилларда унинг ташқи ишлар бўйича доимий комиссиясини бошқарган.

Мўминовнинг асосий илмий йўналиши Марказий Осиё ва Шарқ мутафаккирларининг фалсафий меросини ўрганиш бўлган: у Мирзо Бедил, Аҳмад Дониш, Навоий, Жомий, Али Қушчи, Беруний ва Ибн Сино меросига оид асарлар ёзган, уларнинг асарларини рус ва ўзбек тилларига таржима қилишни ташкил этишда қатнашган. 1968-йилда унинг «Ўрта Осиё тарихида Амир Темурнинг ўрни ва роли» китоби нашр этилди; темурийлар меросини ўрганишга уринишлар совет мафкура органларининг қаршилигига учради, китоб эса 1993-йилда қайта чоп этилди. Унинг раҳбарлигида юздан ортиқ номзодлик ва ўттизга яқин докторлик диссертацияси ҳимоя қилинган.

Мўминов «Ўзбекистонда ижтимоий фанлар» журналининг бош муҳаррири (1957–1974) ва биринчи ўзбек совет энсиклопедиясининг биринчи бош муҳаррири бўлган; унинг таҳририда дастлабки тўққиз жилд тайёрланган. У «Самарқанд тарихи» (икки жилд, 1969), тўрт жилдлик «Ўзбекистон ССР тарихи» (ўзбек тилида, 1967) каби нашрларни таҳрир қилган, 1957-йилда Тошкентда ўтган шарқшуносларнинг биринчи Бутуниттифоқ конференциясини ташкил этганлардан бири бўлган, 1960-йилда Москвадаги XXV халқаро шарқшунослар конгрессида Ўзбекистон делегациясига бошчилик қилган, 1969-йилда Самарқандда темурийлар даври санъати бўйича ЮНЕСКО симпозиумини, 1970-йилда эса Самарқанднинг 2500 йиллигига бағишланган анжуманни ўтказиш ташаббуси билан чиққан.

Мўминов икки марта Ленин ордени, икки марта Меҳнат Қизил Байроқ ордени (1950, 1954), «Шон-шараф белгиси» ордени (1965) ва СССР медаллари билан тақдирланган, 1967-йилда Беруний номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти лауреати бўлган, Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган фан арбоби унвонига эга эди. У 1974-йил 22-июлда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн этилган. 2003-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган. Тошкент, Самарқанд ва Бухоро кўчалари, Бухоро ва Шофиркондаги мактаблар унинг номини олган; у асос солган Фалсафа ва ҳуқуқ институти 1975-йилдан 2016-йилда ёпилгунга қадар унинг номи билан аталган.

Таълим

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1922–1931
    Таълим олган йиллари

    Бухоро Маориф институтида (1922–1927; 1925-йилдан мактабда ўқитувчи), сўнг Самарқанддаги Ўзбек педагогика академиясида ўқиган.

  2. 1931–1941
    Самарқандда ўқитувчилик

    1931-йилдан Самарқандда дарс берган; 1933-йилдан қўшма адабиёт факултети декани, 1933–1935-йилларда тарих факултети декани, 1941-йилгача фалсафа кафедраси мудири.

  3. 1941–1950
    Диссертациялар ва Фанлар академияси

    1941-йилда Ҳегел фалсафаси бўйича номзодлик диссертацияси; 1943-йилда ЎзССР ФА мухбир аъзоси; 1944–1955-йилларда яна СамДУ фалсафа кафедраси мудири; 1950-йилда докторлик диссертацияси.

  4. 1955–1956
    Тарих ва археология институти директори

    Ўзбекистон ССР ФА Тарих ва археология институтига раҳбарлик қилган; унинг ташаббуси билан янги бўлимлар очилган.

  5. 1956
    Академик ва витсе-президент

    Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг академиги этиб сайланган; 1974-йилгача академиянинг витсе-президенти бўлган.

  6. 1957–1974
    «Ўзбекистонда ижтимоий фанлар» журнали

    Ўрта Осиёда гуманитар фанлар бўйича биринчи даврий нашр бўлган журналнинг бош муҳаррири; шу йилларда биринчи ўзбек совет энсиклопедиясининг ҳам бош муҳаррири бўлган.

  7. 1958–1959
    Фалсафа ва ҳуқуқ институти

    Ўзбекистон ССР ФА Фалсафа ва ҳуқуқ институтини ташкил этган ва унинг биринчи директори бўлган; 1975-йилда институтга унинг номи берилган.

  8. 1958–1974
    «Билим» республика жамияти

    Илмий билимларни тарғиб қилувчи «Билим» (рус. «Знаниэ») республика жамиятининг раиси.

  9. 1959–1974
    Тошкент давлат университетида профессор

    Тошкент давлат университетида профессор бўлиб ишлаган; 1960-йиллардан Фанлар академиясида эстетика секторини ташкил этган.

  10. 1966–1974
    Олий Кенгашнинг ташқи ишлар комиссияси

    Ўзбекистон ССР Олий Кенгашининг ташқи ишлар бўйича доимий комиссияси раиси; Олий Кенгашнинг тўрт чақириқ депутати.

  11. 1968–1970
    Амир Темур, ЮНЕСКО симпозиуми, Самарқанд юбилейи

    1968-йилда Амир Темур ҳақидаги китоби чиқди; 1969-йилда Самарқандда темурийлар даври санъати бўйича ЮНЕСКО симпозиуми, 1970-йилда шаҳар 2500 йиллигига бағишланган анжуман ташаббускори бўлди.

  12. 1974
    Вафоти

    22-июлда Тошкентда вафот этган, Чиғатой қабристонига дафн этилган.

Асарлар

  • «Мирзо Бедилнинг фалсафий қарашлари» (1958)
    Монография

    Мирзо Абдулқодир Бедилнинг фалсафий қарашлари ҳақида китоб; унинг дастлабки нашри 1946-йилда Самарқандда чиққан.

  • «Ўзбекистонда ижтимоий-фалсафий фикр тараққиёти тарихидан (XIX аср охири – XX аср бошлари)» (1957)
    Монография

    Ўзбекистонда XIX аср охири ва XX аср бошларидаги ижтимоий-фалсафий фикр тарихига бағишланган асар.

  • «СССР халқлари фалсафий ва ижтимоий-сиёсий фикри тарихи очерклари» (1956)
    Коллектив асар

    Икки жилдлик (1955–1956, Москва) очерклар тўплами; Мўминовнинг русча асарлар рўйхатида кўрсатилган.

  • «Ўзбекистон ССР тарихи» (1967)
    Нашр (муҳаррир)

    Мўминов таҳрири остида ўзбек тилида чиққан тўрт жилдлик тарих.

  • «Ўрта Осиё тарихида Амир Темурнинг ўрни ва роли» (1968)
    Китоб

    Амир Темурнинг Марказий Осиё тарихидаги ўрнига бағишланган китоб; 1993-йилда қайта нашр этилган.

  • «Самарқанд тарихи» (1969)
    Нашр (муҳаррир)

    Икки жилдлик тарих, Мўминов раҳбарлигида тайёрланган.

  • «Хоразмлик буюк энсиклопедист» (1973)
    Китоб

    Беруний ҳаёти ва илмий меросига бағишланган китоб.

  • «Танланган асарлар» (тўрт жилд) (1978)
    Асарлар тўплами

    Вафотидан кейин Тошкентда чиққан тўрт жилдлик танланган асарлар.

Алоқадор шахслар