Садриддин Айний

Садриддин Айний (асл исми Садриддин Саидмуродзода) 1878-йил 15-апрелда Бухоро амирлигидаги Соктаре қишлоғида (ҳозирги Бухоро вилоятининг Ғиждувон тумани) туғилган. Отаси Саидмуродхўжа қишлоқ ҳунарманди ва деҳқон бўлса-да, саводли, шеъриятга меҳр қўйган одам эди ва ўғлини ўқитишга интилган; онасининг исми Зевар бўлган. Бола олти ёшидан қишлоқ мактабида ўқиган. 1889-йилда вабо тарқалганида у қисқа вақт ичида отасидан ҳам, онасидан ҳам айрилган. 1890-йилда, ўн икки ёшида, Бухорога келган ва бу ерда амирликнинг юқори мартабали амалдори, «Садри Зиё» тахаллуси билан шеър ёзган Шарифжон Махдум уни ўз ҳомийлигига олган.

1890–1900-йилларда Айний Бухородаги Мир Араб, Олимжон, Бадалбек, Ҳожи Зоҳид ва Кўкалдош мадрасаларида таҳсил олган. Маблағи бўлмагани учун мадрасада фаррошлик, ошпазлик қилиб кун кўрган. Унинг чинакам адабий мактаби Шарифжон Махдум хонадонидаги суҳбатлар бўлган: шу ерда у Ҳайрат каби шоирлар билан яқинлашган, Ҳофиз, Жомий, Навоий ва Бедил шеъриятини ўрганган. Илк ғазалларини 1895-йилда «Сифлий», «Муҳтожий», «Жунуний» тахаллуслари билан ёзган, 1896-йилдан эса «Айний» деб имзо чекадиган бўлган. Аҳмад Донишнинг «Наводир ул-вақоэ» асари унинг қарашларига кучли таъсир қилган.

XX аср бошида Айний маърифатпарвар жадидлар ҳаракатига қўшилган. 1907-йилда Бухорода татар болалари учун очилган янги усул мактабида дарс берган, 1908-йилда эса Абдулвоҳид Мунзим билан бирга тожик тилида ўқитиладиган янги усул мактабини очган; 1909-йилда бу мактаб амир ҳукуматининг буйруғи билан ёпилган. Шу йилларда у «Ширкати Бухоройи шариф» нашриёт ширкати ва махфий «Тарбияйи атфол» жамиятини тузишда қатнашган. Янги мактаблар учун «Таҳзиб ус-сибён» (1909) ўқиш китобини ва «Заруриёти диния» (1914) қўлланмасини ёзган, «Бухоройи шариф» газетаси ва «Ойина» журналида мақолалар босган, тожик тилида ҳам, ўзбек тилида ҳам шеърлар яратган. 1915-йил сентябридан 1916-йил апрелгача Қизилтепа станциясидаги пахта тозалаш заводида ишлаган ва кейинги қиссалари қаҳрамонларига асос бўлган одамларни шу ерда учратган.

1917-йил апрелида жадидлар амирнинг ислоҳот фармонини қўллаб-қувватлаб намойиш ўтказгач, Бухорода ҳибслар бошланган. Намойишда қатнашмаган Айний ҳам ушланиб, 75 дарра урилган ва Обхона зиндонига ташланган. Маҳбусларни Когондан келган рус аскарлари озод қилган; Айний Когон касалхонасида 52 кун даволаниб, сўнг Самарқандга кўчиб ўтган. Кейинроқ амир унинг укаси Сирожиддинни қатл эттирган — Айний бу жудоликка 1918-йилда «Марсия» бағишлаган. Самарқандда у илк совет мактабларидан бирини очиб, ўзи дарс берган, тожик ва ўзбек тилларида марш ва қўшиқлар, жумладан, «Суруди озоди» («Озодлик қўшиғи», 1918) маршини ёзган, 1919–1921-йилларда «Шуълаи инқилоб» журналида мунтазам мақола ва шеърлар эълон қилган. Шу йилларда самарқандлик жадид Вадуд Маҳмуднинг синглиси Салоҳатга уйланган.

1920-йилда Бухоро Халқ Совет Республикаси тузилгач, Айний унинг Самарқанддаги консулхонасида (1921–1923), сўнг савдо идорасида ишлаган. Бу йилларда у насрга ўтган: амир тузумини фош этган «Бухоро жаллодлари» қиссасини (1922) ва «Бухоро манғит амирларининг тарихи» асарини (1923) ёзган, қизлар мактаблари учун ўзбек тилида «Қиз бола ёки Холида» дарслигини (1924) тузган. 1924-йилда газетада босила бошлаган «Одина» қиссаси янги тожик насрининг бошланиши саналади. 1926-йилда Москвада «Тожик адабиёти намуналари» антологияси чиққан: унда Рудакийдан XX аср бошигача бўлган минг йиллик шеъриятдан намуналар ва икки юздан ортиқ шоир ҳақида маълумот жамланган. 1926–1933-йилларда Айний Самарқандда ташкил этилган Тожикистон давлат нашриётида муҳаррир ва илмий маслаҳатчи бўлиб ишлаган, ўзбек матбуотида ҳажвий фельетонлар эълон қилган.

1930-йиллар адиб ижодининг энг сермаҳсул даври бўлган. Камбағал тоғлик Ёдгорнинг инқилоб йилларидаги тақдири ҳақидаги «Дохунда» романи (1927–1928-йилларда ёзилган, 1930-йилда нашр этилган) тожик тилидаги биринчи роман ҳисобланади. XIX аср бошидан 1930-йилларгача бўлган бир асрлик ҳаётни қамраган «Қуллар» романини Айний аввал ўзбек тилида ёзган: китоб 1934-йилда Тошкентда, тожик тилида эса 1935-йилда чиққан. Ундан сўнг «Эски мактаб» (1935), хасис судхўр Қори Ишкамба образи яратилган «Судхўрнинг ўлими» (1939) ва «Етим» (1940) қиссалари ёзилган. 1934-йилда Совет ёзувчиларининг биринчи қурултойида СССР Ёзувчилар уюшмаси бошқарувига сайланган.

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Айний ўтмиш қаҳрамонларига мурожаат қилиб, Хўжандни мўғуллардан ҳимоя қилган Темур Малик ва арабларга қарши кўтарилган Муқанна қўзғолони ҳақида тарихий қиссалар (1944) ёзган. Олим сифатида Рудакий (1940), Ибн Сино (1939), Фирдавсий, Саъдий (1942), Алишер Навоий (1948) ва Бедил (1954) ҳақида тадқиқотлар яратган. 1941-йилда Самарқандда Амир Темур қабрини очиш ишларида қатнашган. 1940-йилда Тожикистон ССРда хизмат кўрсатган фан арбоби унвони берилган, 1943-йилда Ўзбекистон Фанлар академиясининг фахрий аъзоси этиб сайланган, филология фанлари доктори илмий даражасини олган. 1949–1954-йилларда XIX–XX асрлар бўсағасидаги Бухоро ҳаёти ҳақида тўрт қисмли «Эсдаликлар»ини ёзган; унинг дастлабки икки қисми учун 1950-йилда Сталин мукофотига сазовор бўлган. 1950-йилдан СССР Олий Советининг депутати, 1951-йил апрелидан умрининг охиригача Тожикистон Фанлар академиясининг биринчи президенти бўлган.

Садриддин Айний 1954-йил 15-июлда Сталинободда (ҳозирги Душанбе) вафот этган. Ўша йили у ерда адибнинг мақбараси қурилган, кейинчалик атрофида унинг номидаги боғ барпо этилган. 1967-йилда Самарқанддаги уйида ёдгорлик уй-музейи очилган; туғилган қишлоғида ва Душанбеда ҳам уй-музейлари бор. 1960-йилларда асарлари ўзбек тилида саккиз жилдда нашр этилган, китоблари рус, франсуз, поляк, чех, урду ва бошқа тилларга таржима қилинган. 1998-йилда вафотидан кейин Тожикистон Қаҳрамони унвони берилган, 2001-йилда эса Ўзбекистоннинг «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган. Самарқанд ва Бухородаги кўчалар унинг номи билан аталади, Самарқандда ҳайкали ўрнатилган. Рафиқаси Салоҳат билан ўғли Камолни (кейинчалик шарқшунос олим бўлган) ҳамда қизлари Холида ва Лутфияни вояга етказган.