Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тузатиш таклиф қилиш

Абдурауф Фитрат

Ўзбек олими, ёзувчиси, драматурги ва жадидчилик ҳаракати раҳнамоларидан бири, Бухоро Халқ Совет Республикаси нозири; 1938-йилда қатағон қилинган.

Фаолият:
Олим, Ёзувчи, Филолог
Тахаллуси:
Мижмар
Туғилган:
1886 — 1938
Туғилган жой:
Бухоро
  • «Мустақиллик» ордени

Биография

Абдурауф Абдураҳим ўғли Фитрат 1886-йилда Бухорода туғилган (баъзи манбаларда 1885 йил кўрсатилади). Отаси Абдураҳимбой савдогар ва сарроф, онаси Мустафо (Бибижон) биби маърифатли аёл бўлган; Фитрат асосан онаси тарбиясида ўсган. Дастлаб эски мактабда, сўнг Бухородаги Мир Араб мадрасасида ўқиган, ҳаж сафаридан сўнг Арабистон, Анатолия, Кавказорти, Эрон, Афғонистон ва Ҳиндистон бўйлаб саёҳат қилган, 1906–1908-йилларда Қозон, Нижний Новгород, Москва, Петербург шаҳарларида бўлган.

1909–1913-йилларда Истанбулда ўқиган. Бу ерда Бухоро ёшларининг «Бухоро таъмими маориф» жамиятини тузишда иштирок этган, илк асарларини форс тилида ёзган: «Мунозара», «Сайҳа», «Сайёҳи ҳинди». «Мунозара» ва «Сайёҳи ҳинди» кейинчалик Туркистондаги миллий уйғониш ҳаракатининг норасмий дастури бўлган. Бухорога қайтгач, янги усул мактаблари учун курашган, 1915-йилдан «Ёш бухороликлар» ҳаракати сўл қанотига бошчилик қилган; «Оила» ва «Раҳбари нажот» асарларини ёзган.

1917-йилда Самарқандга кўчиб, 1917-йил апрелидан 1918-йил мартигача «Ҳуррият» газетасини таҳрир қилган ва унга Маҳмудхўжа Беҳбудийни таклиф этган. 1918-йилда Тошкентга келиб, Афғонистон ваколатхонасида таржимон бўлган (1919–1920), «Чиғатой гурунги» адабий жамиятини тузган ва 1920-йилда «Тонг» журналини чиқарган; журналнинг шиори «Мия ўзгармагунча бошқа ўзгаришлар негиз тутмас!» эди.

Бухоро Халқ Совет Республикаси ташкил топгач, 1921-йилда Бухорога чақирилиб, маориф нозири, 1922-йилда ташқи ишлар нозири, сўнг Халқ нозирлари шўроси раиси ўринбосари бўлган. Унинг ташаббуси билан турк (ўзбек) тили давлат тили деб эълон қилинган, Шарқ мусиқаси мактаби ташкил этилган, 70 нафар ёш туркистонлик Германияга ўқишга юборилган ва нодир қўлёзмалар тўпланиши ташкил қилинган. 1923-йилда лавозимларидан олинган.

1923–1927-йилларда Москвада Шарқшунослик институтида ишлаган, Ленинград Давлат университетида дарс берган. 1927-йилда қайтиб, 1937-йилгача Самарқанддаги Олий педагогика институтида ва Тошкентдаги Тил ва адабиёт институтида фаолият юритган. Бу йилларда «Абулфайзхон» ва «Шайтоннинг Тангрига исёни» песаларини, «Қиёмат» ҳикоясини, «Ўзбек тили қоидалари тўғрисида бир тажриба» (Сарф, 1924; Наҳв, 1925) дарсликларини, ўзбек адабиёти тарихига оид тадқиқотларни яратган. Фитрат ўзбек тили грамматикасини илмий асосда ўрганишга, адабиётшунослик, мусиқашунослик ва тарихшуносликка асос солганлардан бири сифатида эътироф этилади.

Фитрат шеъриятда бармоқ вазнини Чўлпон билан бирга ёзма адабиётга олиб кирган, 1922-йилда унинг ташаббуси билан «Ўзбек ёш шоирлари» тўплами босилган. Драматургияда ўзбек адабиётида трагедия жанрига асос солган деб баҳоланади; «Абулфайзхон» песаси шу жанрнинг асосий намунаси ҳисобланади.

1930-йилдан унга сиёсий айбловлар қўйила бошланган. 1937-йилда НКВД томонидан қамоққа олинган, 1938-йилнинг 28-мартидаги «отувга эълон қилинганлар рўйхати»га киритилган ва 1938-йил октябрда Тошкентда отиб ташланган. Кейинчалик оқланган, асарлари қайта нашр этилган.

1991-йилда Фитратга Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти берилган, кейинроқ «Мустақиллик» ордени билан тақдирланган. 1996-йилда Бухорода унинг уй-музейи ва боғи ташкил этилган, ҳайкали ўрнатилган, 110 йиллиги нишонланиб, унга бағишланган почта маркалари чиқарилган; Тошкент ва Бухорода кўчалар ва мактаблар унинг номини олган.

Таълим

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1886
    Бухорода туғилган

    Зиёли оилада туғилган; Мир Араб мадрасасида таҳсил олган.

  2. 1906–1908
    Россия шаҳарларига сафар

    Қозон, Нижний Новгород, Ярославл, Москва ва Петербургда бўлган.

  3. 1909–1913
    Истанбулда ўқиши

    «Бухоро таъмими маориф» жамиятини тузишда иштирок этган; «Мунозара», «Сайҳа», «Сайёҳи ҳинди» асарларини ёзган.

  4. 1915
    «Ёш бухороликлар» сўл қаноти

    Ҳаракатнинг сўл қанотига бошчилик қилган; «Оила» рисоласи нашр этилган.

  5. 1917–1918
    Самарқандда «Ҳуррият» газетаси

    Газета муҳаррири; Маҳмудхўжа Беҳбудийни ҳамкорликка таклиф этган.

  6. 1918–1920
    Тошкентда «Чиғатой гурунги» ва «Тонг»

    Адабий жамият тузган, «Тонг» журналини чиқарган, Афғонистон ваколатхонасида таржимон бўлган.

  7. 1921–1923
    Бухоро Халқ Совет Республикасида нозир

    Маориф нозири, ташқи ишлар нозири, Халқ нозирлари шўроси раиси ўринбосари.

  8. 1923–1927
    Москва ва Ленинградда илмий иш

    Шарқшунослик институтида ишлаган, Ленинград Давлат университетида дарс берган.

  9. 1927–1937
    Самарқанд ва Тошкентда илмий-педагогик фаолият

    Самарқанддаги Олий педагогика институтида ва Тошкентдаги Тил ва адабиёт институтида ишлаган.

  10. 1937
    Ҳибсга олиниши

    НКВД томонидан қамоққа олинган.

  11. 1938
    Қатл этилиши

    Октябрда Тошкентда отиб ташланган.

  12. 1991
    Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти

    Вафотидан кейин берилган.

  13. 1996
    Бухорода уй-музейи

    110 йиллиги нишонланган, почта маркалари чиқарилган.

Асарлари

  • «Мунозара» (1911)
    Рисола

    Янги усул мактаблари ҳақида мунозара шаклидаги асар; 1905–1907-йилларда ёзилган.

  • «Сайҳа»
    Шеър
  • «Сайёҳи ҳинди»
    Ҳикоя

    «Баёноти сайёҳи ҳинди» номи билан ҳам танилган.

  • «Оила» (1915)
    Рисола
  • «Раҳбари нажот»
    Рисола

    Форс тилида ёзилган фалсафий рисола.

  • «Мавлуди Шариф»
    Рисола
  • «Ўқу» (1917)
    Дарслик
  • «Она тили» (1918)
    Дарслик

    Шокиржон Раҳимий ва Қаюм Рамазон билан ҳамкорликда.

  • «Шарқ сиёсати» (1919)
    Рисола
  • «Шеър ва шоирлиқ» (1919)
    Илмий асар
  • «Чин севиш» (1920)
    Песа
  • «Темур сағанаси» (1918)
    Песа
  • «Бегижон»
    Песа
  • «Қон»
    Песа
  • «Або Муслим»
    Песа
  • «Ўғизхон»
    Песа
  • «Ҳинд ихтилолчилари» (1923)
    Песа
  • «Бедил» (1923)
    Илмий асар
  • «Абулфайзхон»
    Песа

    Шекспирона кўламдаги тарихий фожиа.

  • «Шайтоннинг Тангрига исёни» (1924)
    Песа
  • «Ўзбек тили қоидалари тўғрисида бир тажриба: Сарф» (1924)
    Дарслик
  • «Ўзбек тили қоидалари тўғрисида бир тажриба: Наҳв» (1925)
    Дарслик
  • «Қутадғу билиг» (1925)
    Илмий асар
  • «Мухтасар Ислом тарихи» (1925)
    Илмий асар
  • «Қиёмат»
    Ҳикоя

    1930-йилда қайта ишланган; ўзбек адабиётида фантастиканинг дастлабки намуналаридан.

  • «Меърож»
    Ҳикоя
  • «Оқ мозор»
    Ҳикоя
  • «Зайд ва Зайнаб»
    Ҳикоя
  • «Заҳронинг имони»
    Ҳикоя
  • «Адабиёт қоидалари» (1926)
    Илмий асар
  • «Энг эски турк адабиёти намуналари» (1927)
    Илмий асар
  • «Ўзбек адабиёти намуналари» (1-жилд) (1928)
    Илмий асар
  • «Ўзбек классик мусиқаси ва унинг тарихи» (1927)
    Илмий асар
  • «Санъатнинг маншаи» (1927)
    Илмий асар
  • «Аҳмад Ясавий» (1927)
    Илмий асар
  • «Восе қўзғолони» (1927)
    Песа
  • «Ўзбек шоири Турди» (1928)
    Илмий асар
  • «Форс шоири Умар Хайём» (1929)
    Илмий асар
  • «Муҳаммад Солиҳ» (1929)
    Илмий асар
  • «Машраб»
    Илмий асар
  • «Фарҳоду Ширин достони тўғрисида» (1930)
    Илмий асар
  • «Амир Олимхоннинг ҳукмронлик даври» (1930)
    Илмий асар
  • «Тўлқин» (1934)
    Опера либреттоси
  • «Аруз ҳақида» (1936)
    Илмий асар
  • «Қозийлик ҳужжатлари, XVI аср» (1937)
    Илмий асар

    Б. С. Сергеев билан ҳамкорликда, рус тилида нашр этилган.

Алоқадор шахслар