Сиддиқий Ажзий
Самарқандлик жадид шоир, таржимон ва маорифпарвар; «Миръоти ибрат» ва «Анжумани арвоҳ» достонлари муаллифи, Ҳалвойи қишлоғида янги усул мактабини очган.
Биография
Ажзий тахаллуси билан танилган Саидаҳмад Ҳасанхўжа ўғли Сиддиқий 1864-йилда (айрим манбаларда 1865-йил) Самарқанд яқинидаги Ҳалвойи қишлоғида, ҳозирги Жомбой тумани ҳудудида, ҳунарманд оиласида туғилган. Ёшлигида отасидан айрилиб, бобоси қўлида ўсган; яшаш учун соатсоз устага шогирд тушган.
Самарқанд ва Бухоро мадрасаларида ўқиган, араб, форс ва озарбайжон тилларини мукаммал ўрганган, кейинроқ рус тилини ҳам эгаллаган. 1901-йилда ҳаж сафарига чиққан, сўнг Кавказ, араб мамлакатлари ва Россия шаҳарларини айланиб чиққан; Жиддадаги рус элчихонасида бир муддат таржимон бўлган. Кавказда озарбайжон матбуоти билан танишган, унинг шеърлари «Мулла Насриддин» ва «Дирилик» журналларида босилган.
Самарқандга қайтгач, Ҳалвойи қишлоғида янги усулдаги мактаб очиб, ўқитувчилик қилган ва мактаблар учун дарсликлар тайёрлаган: у қурдирган мактаб ҳозир ҳам бор ва унинг номини олиб юрибди. 1908–1910-йилларда Лев Толстой ҳикояларини, Иван Крилов масалларини ва Николай Гоголнинг «Шинел» қиссасини ўзбек ва тожик тилларига ўгирган; 1914-йилда Самарқандда «Зарафшон» номли китоб дўкони (кутубхона) очган.
Шеър ёзишни 1880-йилларда бошлаган, асарларини тожик, озарбайжон ва ўзбек тилларида яратган, Бедил ва Фузулий услубидан таъсирланган. «Миръоти ибрат» достонида Туркистоннинг ўша даврдаги аҳволи ва ундан чиқиш йўлларини тасвирлаб, илм-фан, давлат, тил ва қонунсиз миллатнинг келажаги йўқлигини ёзган; «Анжумани арвоҳ» достонида хонликдаги турғунлик ва амалдорлар танқид қилинган. Тожик энсиклопедик манбаларининг ёзишича, 1914-йилда Бухоро ва Самарқанд уламолари шу достон учун уни кофир деб эълон қилган. «Ганжинаи ҳикмат» ва «Айн ул-адаб» шеърий тўпламлари ҳам унга тегишли.
1917-йил феврал инқилобидан кейин ижтимоий ҳаракатда қатнашган; 1918–1921-йилларда Самарқанд вилоят адлия бўлимида (адлия комиссари лавозимида) ишлаган. 1922-йилдан яна муаллимликка қайтган. Самарқандда ўзбек ва тожик тилларида чиққан «Машраб» ва «Мулла Мушфиқий» ҳажвий журналлари ҳамда «Зарафшон» газетасини йўлга қўйишда фаол иштирок этган, уларда Майна, Гинагина, Шашпар, Тир, Гумном ва Олмос имзолари билан ҳажвий асарлар босган.
Ажзий 1927-йилда Самарқандда вафот этган. Меросини адабиётшунос Бегали Қосимов тўплаб, нашрга тайёрлаган: «Танланган асарлар» 1973-йилда, «Ибрат, Ажзий, Суфизода. Танланган асарлар» тўплами 1999-йилда чоп этилган.
Карьера
- «Зарафшон» газетасиГазетани йўлга қўйишда фаол иштирокчи, муаллиф · Самарқанд
- Самарқанд вилоят адлия бўлимиАдлия комиссари · Самарқанд · 1918–1921
Ҳаёт йўли
- 1864Ҳалвойи қишлоғида туғилиши
Самарқанд яқинидаги қишлоқда ҳунарманд оиласида дунёга келган (айрим манбаларда 1865-йил).
- 1880-йилларШеър ёзишни бошлаши
Тожик, озарбайжон ва ўзбек тилларида шеърлар яратган.
- 1901Ҳаж ва саёҳатлар
Ҳаж сафаридан кейин Кавказ, араб мамлакатлари ва Россия шаҳарларига борган; Жиддадаги рус элчихонасида бир муддат таржимон бўлган.
- 1900-йиллар бошиҲалвойида янги усул мактаби
Қишлоғида янги усулдаги мактаб очиб, ўқитувчилик қилган; бу мактаб ҳозир унинг номи билан аталади.
- 1908–1910Рус ёзувчиларидан таржималар
Толстой ҳикояларини, Крилов масалларини ва Гоголнинг «Шинел» қиссасини ўзбек ва тожик тилларига ўгирган.
- 1912«Анжумани арвоҳ» достони
Хонликдаги турғунлик ва амалдорларни танқид қилувчи достон нашр этилган.
- 1914«Миръоти ибрат» достони ва «Ганжинаи ҳикмат» тўплами
Туркистон аҳволи ҳақидаги достон ва шеърий тўплами босилган; шу йили Самарқандда «Зарафшон» китоб дўконини очган.
- 1918–1921Самарқанд вилоят адлия бўлими
Адлия комиссари лавозимида ишлаган.
- 1922Муаллимликка қайтиши
Яна мактабда дарс берган, Самарқандда ҳажвий журналлар ва «Зарафшон» газетасини чиқаришда қатнашган.
- 1927Вафоти
Самарқандда вафот этган.
Асарлар
- «Миръоти ибрат» (1914)Достон
Туркистоннинг ўша даврдаги аҳволи ва ундан чиқиш йўллари ҳақида рамзий достон.
- «Анжумани арвоҳ» (1912)Достон
Хонликдаги турғунлик ва амалдорлар танқид қилинган достон.
- «Ганжинаи ҳикмат» (1914)Шеърий тўплам
Ҳикматли шеърлар тўплами (Ҳикмат хазинаси).
- «Айн ул-адаб»Шеърий тўплам
Одоб чашмаси — шеърлар тўплами.
- «Шинел» таржимаси (1926)Таржима
Гоголнинг қиссасининг ўзбекча таржимаси «Маориф ва ўқитувчи» журналида босилган.
- Ҳажвий асарларҲажвий асарлар
«Машраб» ва «Мулла Мушфиқий» журналларида Майна, Тир, Гумном, Олмос каби имзолар билан босилган.
Мерос
Ажзий миллий уйғониш даврининг Самарқанддаги вакилларидан бири: шеърияти, таржималари ва янги усул мактаби орқали маърифатни тарғиб қилган. Унинг Ҳалвойидаги мактаби ҳозир ҳам унинг номи билан аталади, асарлари XX аср охирида қайта нашр этилган.
Давр: Жадидчилик даври Самарқанди- «Танланган асарлар» нашри (1973)
- «Миръоти ибрат» «Миллий уйғониш» тўпламида қайта босилган (1993)
