Маҳмудхўжа Беҳбудий
Самарқандлик маърифатпарвар, Туркистон жадидчилик ҳаракатининг етакчиси, ношир ва драматург, ўзбек драматургияси бошланган «Падаркуш» драмасининг муаллифи.
Биография
Маҳмудхўжа Беҳбудий 1875-йил 19-январда Самарқанд яқинидаги Бахшитепа қишлоғида имом-хатиб Беҳбудхўжа Солиҳхўжа ўғли хонадонида туғилган. Саводини тоғаси Муҳаммад Сиддиқ чиқарган, отаси қўлида Қуръонни ёд олган, ўн беш ёшидан эса бошқа тоғаси — муфти Мулла Одилдан араб тили, мантиқ ва фиқҳдан сабоқ олган. Самарқанд ва Бухоро мадрасаларида таҳсил кўрган, бироқ 1893-йилда онаси, 1894-йилда отаси вафот этгач, ўқишни ташлаб, тирикчилик қилишга мажбур бўлган.
Аввал тоғасининг қозихонасида мирза бўлиб ишлаган, кейин муфтилик даражасига кўтарилган ва бу вазифада 1916-йилгача қолган. 1899–1900-йилларда ҳаж сафарини адо этган: йўлда Истанбул ва Қоҳирада бўлиб, у ердаги эски ва янги ўқув юртларини, жумладан ал-Азҳарни кўрган, қайтишда газета ва китоблар олиб келган. Шундан сўнг Исмоил Гаспралининг «Таржимон» газетасини мунтазам ўқий бошлаган, кейинчалик унга мақолалар ҳам ёзган.
1903-йилда унинг ташаббуси билан шогирдлари Абдуқодир Шакурий ва Сиддиқий Ажзий Самарқанд атрофидаги Ражабамин ва Ҳалвойи қишлоқларида илк янги усул — жадид мактабларини очган. Беҳбудий бу мактаблар учун «Рисолаи асбоби савод» (1904), «Рисолаи жуғрофияи умроний» (1905), «Китоб ул-атфол» (1908), «Амалиёти ислом» (1908), «Тарихи ислом» (1909) каби дарсликлар ёзган. 1900-йилларда Москва, Петербург, Қозон ва Уфага сафар қилган, 1908-йилда Самарқандда «Беҳбудия» қироатхона-кутубхонасини очган.
1911-йилда «Падаркуш» драмасини ёзган: унда ўқимай қолган бойвачча Тошмурод ёмон даврага қўшилиб, охири ўз отасининг ўлдирилишига шерик бўлади. Асар 1913-йилда Тифлис сензурасининг рухсати билан алоҳида китоб бўлиб чиққан, 1914-йил 15-январда Самарқандда, 27-февралда эса Тошкентда Абдулла Авлонийнинг «Турон» труппаси томонидан саҳнага қўйилган. Ўзбек драматургияси ва миллий театр тарихи шу спектакллардан бошлаб ҳисобланади.
1913-йил апрелида ўзбек ва тожик тилларида «Самарқанд» газетасини чиқара бошлаган (сентабргача унинг 45 сони босилган), августда эса 1915-йилгача нашр этилган ҳафталик «Ойина» журналини таъсис этган. Журналнинг биринчи сонидаги «Икки эмас, тўрт тил лозим» мақоласида ўқимишли киши туркий, форс, араб ва рус тилларини билиши кераклигини ёзган. Умуман, газета ва журналларда икки юздан ортиқ мақола эълон қилган. 1914-йилда яна Яқин Шарқ ва Туркияга сафар қилган.
1917-йилги Феврал инқилобидан сўнг сиёсатга кирган: Туркистон мусулмонлари қурултойларида сўзга чиққан, Самарқанд шаҳар думасига ва Бутунроссия Таъсис мажлисига сайланган. 1917-йил ноябрида Қўқонда Туркистон мухториятини эълон қилган қурултойда қатнашган ва унинг Миллий Мажлисига кирган; мухторият 1918-йил февралида болшевиклар томонидан тор-мор этилган.
1919-йил бошида Бухоро амирлиги ҳудудида — Шаҳрисабзда қўлга олинган ва 25-мартда Қаршида амирлик амалдорларининг буйруғи билан қатл этилган; қабри қаердалиги номаълум. 1926–1937-йилларда Қарши шаҳри Беҳбудий деб аталган, 1937-йилдан эса унинг номини тилга олиш тақиқланган. Мустақиллик йилларида асарлари қайта нашр этилган; 2020-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган, 2021-йилда Самарқандда уй-музейи очилган, 2025-йилда таваллудининг 150 йиллиги Президент қарори билан нишонланган.
Карьера
- «Самарқанд» газетасиАсосчи ва муҳаррир · Самарқанд · 1913–1913
- «Ойина» журналиАсосчи ва муҳаррир · Самарқанд · 1913–1915
- Бутунроссия Таъсис мажлисиСайланган аъзо · 1917–1918
- Туркистон мухториятиМиллий Мажлис аъзоси · Қўқон · 1917–1918
Мукофотлар
«Буюк хизматлари учун» ордени2020, вафотидан кейин · Ўзбекистон
Ҳаёт йўли
- 1890-йилларМадрасада таҳсил
Самарқанд ва Бухоро мадрасаларида ўқиган; ота-онаси вафотидан сўнг ўқишни ташлаган.
- 1894–1916Мирза, кейин муфти
Тоғасининг қозихонасида мирза бўлиб ишлаган, сўнг муфтиликка кўтарилган.
- 1899–1900Ҳаж сафари
Йўлда Истанбул ва Қоҳирада бўлиб, у ердаги мактаблар билан танишган.
- 1903Илк жадид мактаблари
Ташаббуси билан Самарқанд атрофидаги Ражабамин ва Ҳалвойи қишлоқларида янги усул мактаблари очилган.
- 1904–1909Дарсликлар
Янги усул мактаблари учун савод, география, диний амаллар ва ислом тарихига оид дарсликлар ёзган.
- 1908«Беҳбудия» кутубхонаси
Самарқандда қироатхона-кутубхона очган.
- 1911–1914«Падаркуш»
1911-йилда ёзилган драма 1913-йилда китоб бўлиб чиққан, 1914-йилда Самарқанд ва Тошкентда саҳналаштирилган.
- 1913–1915«Самарқанд» газетаси ва «Ойина» журнали
Газета ва ҳафталик журналга асос солган ва уларга муҳаррирлик қилган.
- 1917Сиёсатда
Туркистон мусулмонлари қурултойларида сўзга чиққан, Самарқанд шаҳар думасига ва Бутунроссия Таъсис мажлисига сайланган.
- 1917–1918Туркистон мухторияти
Қўқонда мухториятни эълон қилган қурултой қатнашчиси, Миллий Мажлис аъзоси.
- 1919Қатл
Шаҳрисабзда қўлга олиниб, 25-мартда Қаршида қатл этилган.
Асарлар
- «Падаркуш» (1911)Драма
Уч парда, тўрт кўринишли драма: ўқимаган йигит ёмон йўлга кириб, отасининг ўлимига сабаб бўлади. 1913-йилда нашр этилган, 1914-йилда саҳнага қўйилган; ўзбек драматургиясининг бошланиши саналади.
- «Рисолаи асбоби савод» (1904)Дарслик
Янги усул мактаблари учун ёзилган савод ўргатиш қўлланмаси.
- «Рисолаи жуғрофияи умроний» (1905)Дарслик
Географиядан бошланғич дарслик.
- «Китоб ул-атфол» (1908)Дарслик
Болалар учун ўқиш китоби.
- «Амалиёти ислом» (1908)Дарслик
Диний амаллар бўйича мактаб қўлланмаси.
- «Тарихи ислом» (1909)Дарслик
Ислом тарихи бўйича қисқача қўлланма.
- «Икки эмас, тўрт тил лозим» (1913)Мақола
«Ойина» журналининг биринчи сонида босилган; туркий, форс, араб ва рус тилларини ўрганишга чақиради.
Мерос
Беҳбудий Туркистон жадидларининг етакчиси ҳисобланади: ўлкада янги усул мактаблари, уларнинг дарсликлари, миллий матбуот ва театрнинг бошланиши унинг номи билан боғлиқ. «Падаркуш» ўзбек драматургиясининг биринчи асари саналади ва ундан кейин жадид драмалари — Абдулла Қодирийнинг «Бахтсиз куёв»и, Ҳамзанинг песалари ёзилган. Тошкент ва Самарқанддаги кўчалар ва мактаблар, Хўжанддаги гимназия унинг номини олади.
Давр: Туркистон жадидчилиги, XX аср боши- Қарши шаҳри Беҳбудий деб аталган (1926)
- Қаршига эски номи қайтарилган, Беҳбудий номи тақиқланган (1937)
- Вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган (2020)
- Самарқандда Маҳмудхўжа Беҳбудий уй-музейи очилган (2021)
- Таваллудининг 150 йиллиги нишонланган (2025)
- Ўзбекистон почтаси «Жадидлар — миллат қаҳрамонлари» туркумида унинг маркасини чиқарган (2026)
