Qozizoda Rumiy

Bursada tug'ilgan matematik va astronom, Samarqandda Ulug'bekning ustozi, uning madrasasidagi bosh mudarris va rasadxonaning rahbarlaridan biri; Ali Qushchining ustozi.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Olim, Pedagog, Matematik, Astronom
Haqiqiy ismi:: Salohiddin Muso ibn Muhammad ibn Mahmud ar-Rumiy
Tug'ilgan:: taxminan 1364 — taxminan 1440

Biografiya

Salohiddin Muso ibn Muhammad ibn Mahmud Bursada, hozirgi Turkiya hududida tug'ilgan. Tug'ilgan yili aniq ma'lum emas: ko'pincha 1364-yil deyiladi, ayrim manbalarda taxminan 1359-yil keltiriladi. Qozizoda («qozi o'g'li») laqabi bobosi — Bursaning mashhur qozisi Mahmud Chalabiga borib taqaladi; otasi vafotidan keyin Musani aynan bobosi tarbiyalagan. Rumiy («Rum»lik) taxallusi uning Kichik Osiyodan, ya'ni sharqda «Rum» deb atalgan yurtdan kelganini bildiradi. U diniy va aqliy fanlarni bobosi hamda mashhur olim Mulla Fanoriydan o'rgangan.

XV asr boshlarida Fanoriyning rag'batlantirishi bilan, oila a'zolarining qarshiligiga qaramay, Xuroson va Movarounnahrga yo'l olgan. Manbalarga ko'ra, u Samarqandda 1411-yildan boshlab ilohiyotchi va riyoziyotchi Sayyid Sharif Jurjoniy dars berayotgan davrada bo'lgan. Biroq Qozizoda har bir masalaga riyoziyot nuqtayi nazaridan yondashar, shu sabab Jurjoniy bilan fikri mos kelmay, uning darslarini tark etgan.

1412-yilda Qozizoda Mahmud Chag'miniyning falakiyotga oid «Mulaxxas» asariga sharh va Shamsiddin Samarqandiyning geometriyaga oid «Ashkol at-ta'sis» asariga sharh yozib, ularni yosh Ulug'bekka taqdim etgan. Ulug'bek uning shogirdiga aylangan va keyinchalik «Zij»da ustozini hurmat bilan eslagan. 1417–1420-yillarda Ulug'bek Samarqandda madrasa qurdirganida Qozizoda uning bosh mudarrisi bo'lgan; Ulug'bekning o'zi ham uning ma'ruzalarida muntazam qatnashgan.

Qozizoda Ulug'bekning Samarqanddagi rasadxonasi qurilishiga G'iyosiddin Jamshid Koshiy bilan birga rahbarlik qilgan. 1429-yilda Koshiy vafot etgach, Qozizoda rasadxonaning rahbarlaridan biri bo'lib, kuzatuvlar va hisob-kitoblarda ishtirok etgan, Ulug'bekning astronomik jadvallari — «Ziji Ko'ragoniy»ni tuzishga hissa qo'shgan. Koshiy boshlab qoldirgan, bir gradus sinusini hisoblashga bag'ishlangan risolani u tahrir qilib, rivojlantirgan.

Uning shogirdlari orasida Ali Qushchi va Fathulloh Shervoniy bor edi; ikkalasi ham keyinchalik Anado'lida ta'lim bergan. Qozizodaning o'g'li Qushchining qiziga uylangan, ularning farzandi esa keyinchalik mashhur usmonli olimi Miram Chalabiy bo'lgan.

Qozizoda Samarqandda vafot etgan. Eski ma'lumotnomalarda vafoti 1436–1437-yillar deb ko'rsatilgan, biroq u shogirdiga 1440-yil sentabrida bergan ijozatnoma saqlanib qolgan, shuning uchun vafoti bu sanadan keyin bo'lgan. U Shohizinda majmuasidagi maqbaraga dafn etilgan. Uning Chag'miniy va Samarqandiy asarlariga yozgan sharhlari asrlar davomida Usmonli madrasalarida darslik sifatida o'qitilgan.

Karyera

Ulug'bek rasadxonasi
Falakiyotshunos; 1429-yildan rasadxona rahbarlaridan biri
Bu lavozimda bo'lganlar →

Hayot yo'li

Taxminan 1364
Tug'ilishi
Bursada qozilar va olimlar oilasida tug'ilgan; otasi vafotidan keyin bobosi tarbiyalagan. Tug'ilgan yili manbalarda 1359–1364 oralig'ida ko'rsatiladi.
Yoshlik yillari
Bursada tahsil
Bobosi va Mulla Fanoriydan diniy hamda aqliy fanlarni o'rgangan; Fanoriydan falakiyot va riyoziyotni o'rgangan.
XV asr boshi
Xurosonga safar
Fanoriyning rag'batlantirishi bilan oilasining qarshiligiga qaramay Xuroson va Movarounnahrga ketgan.
1411
Samarqandda
Samarqandga yetib kelib, Sayyid Sharif Jurjoniy ma'ruzalarida qatnashgan, keyin u bilan yo'llari ajralgan.
1412
Birinchi sharhlar
Chag'miniy va Samarqandiy asarlariga sharhlarini yosh Ulug'bekka taqdim etgan; Ulug'bek uning shogirdi bo'lgan.
1417–1420
Ulug'bek madrasasi
Samarqanddagi madrasada bosh mudarris bo'lgan.
1420-yillar
Rasadxona qurilishi
G'iyosiddin Jamshid Koshiy bilan birga Ulug'bekning rasadxonasi qurilishiga rahbarlik qilgan.
1429
Koshiyning vafoti
Koshiy vafot etgach, rasadxonaning rahbarlaridan biri bo'lib qolgan; Koshiy yarim qoldirgan sinus haqidagi risolani tahrir qilgan.
1440-yil sentabri
Ijozatnoma
Shogirdi Fathulloh Shervoniyga ijozatnoma bergan; shu hujjat uning bu sanada tirik bo'lganini ko'rsatadi.
1440-yildan keyin
Vafoti
Samarqandda vafot etgan, Shohizinda majmuasidagi maqbaraga dafn etilgan.

Asarlar

«Sharh al-Mulaxxas fi-l-hay'a» («Falakiyot haqidagi „Mulaxxas”ga sharh») (1412)
Falakiyotga oid sharh
Chag'miniyning falakiyot qo'llanmasiga sharh; Ulug'bekka taqdim etilgan. Usmonli madrasalarida asrlar davomida o'qitilgan, 300 dan ortiq qo'lyozmasi saqlangan.
«Sharh Ashkol at-ta'sis» («Tuhfat ar-rais») (1412)
Geometriyaga oid sharh
Samarqandiyning geometriyaga oid asariga sharh; Ulug'bekka bag'ishlangan. 200 dan ortiq qo'lyozmasi ma'lum.
«Bir gradus sinusini topish haqida risola»
Riyoziyotga oid risola
Koshiyning bir gradus sinusini hisoblash usulini tahrir qilib, rivojlantirgan risola; Tehronda toshbosma nashri chiqqan.
«Tahrir usul al-handasa»ga hoshiya
Geometriyaga oid sharh
Nasiriddin Tusiy tahrir qilgan Evklid «Negizlar»iga hoshiya; Kotib Chalabiyning yozishicha, yettinchi maqolagacha yetgan.
«Tushlik chizig'i va qibla yo'nalishini aniqlash haqida risola»
Falakiyotga oid risola
Falakiyotga oid yagona ma'lum forscha asari.

Meros

Qozizoda Samarqand riyoziyot va falakiyot maktabining asoschilaridan biri bo'lib, Ulug'bekning ustozi va uning madrasasi hamda rasadxonasining yetakchi olimi sifatida ish olib borgan. Shogirdlari Ali Qushchi va Fathulloh Shervoniy Samarqand maktabi yutuqlarini Anado'liga olib borgan; uning sharhlari esa Usmonli madrasalarida asrlar davomida darslik bo'lgan. Tashko'prizoda uni usmonlilar muhitidan yetishgan birinchi chinakam matematik va astronom deb hisoblagan.

Davr: Temuriylar davri, XIV asr oxiri – XV asr o'rtalari

Sharhlarni Ulug'bekka taqdim etgan (1412)
Ulug'bek madrasasining qurilishi (1420)
Koshiy vafot etgach, rasadxonaning rahbarlaridan biri bo'lgan (1429)