Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Ali Qushchi
Tuzatish taklif qilish

Ali Qushchi

Temuriylar davrining falakiyotshunos va riyoziyotchi olimi, Mirzo Ulug'bekning shogirdi va Samarqand rasadxonasidagi kuzatuvlar rahbari, umrining oxirida Istanbuldagi Ayasofya madrasasining mudarrisi.

Faoliyat:
Olim, Matematik, Astronom
Haqiqiy ismi:
Alouddin Ali ibn Muhammad Qushchi
Tug'ilgan:
taxminan 1403 — 1474
Tug'ilgan joy:
Samarqand
Otasi:
Muhammad

Biografiya

Alouddin Ali ibn Muhammad Qushchi taxminan 1403-yilda, ehtimol, Samarqandda tug'ilgan; ba'zi manbalarda uning kunyasi Abulqosim deb keltiriladi. Otasi Muhammad Mirzo Ulug'bekning qushchisi — saroyning ov qushlariga qarovchisi bo'lgan, shu sababli oila «Qushchi» laqabini olgan. Ali riyoziyot va falakiyotning asoslarini Samarqandda Ulug'bekning o'zidan, shuningdek Qozizoda Rumiy va G'iyosiddin Jamshid Koshiydan o'rgangan.

Rivoyatga ko'ra, bilimini oshirish istagida u ustozlariga aytmay Eronning Kirmon shahriga ketgan va u yerda falakiyot hamda boshqa fanlarni o'qigan, Nasiriddin Tusiyning «Tajrid» asari bilan tanishgan. 1420-yillarning oxirida Samarqandga qaytib, Kirmonda yozgan risolasini Ulug'bekka taqdim etgan va uning olqishiga sazovor bo'lgan. Shundan so'ng Ulug'bek rasadxonasida ishlagan, Qozizoda Rumiy vafotidan keyin esa Ulug'bek unga rasadxonadagi kuzatuvlarga rahbarlik qilishni topshirgan. Qushchi «Ziji Ko'ragoniy»ni tuzish va tuzatishda qatnashgan. Manbalarda Ulug'bek uni Xitoyga ham yuborgani aytiladi.

1449-yilda Ulug'bek o'ldirilgach, Qushchi oilasi va shogirdlari bilan Samarqanddan chiqib, uzoq vaqt Hirotda yashagan. Bu yillarda u Tusiyning «Tajrid» asariga yozgan katta sharhini temuriy sulton Abu Sa'idga taqdim etgan. 1469-yilda Abu Sa'id Oqqoyunlilar hukmdori Uzun Hasandan yengilgach, olim Tabrizga borgan. Uzun Hasan uni izzat bilan qabul qilgan va Usmonli sulton Mehmed II Fotih huzuriga elchi qilib yuborgan.

Taxminan 1472-yilda Qushchi oilasi va shogirdlari bilan Istanbulga butunlay ko'chib kelgan; sulton uni tantana bilan kutib olishni buyurgan. Olim sultonga arifmetikaga oid «Ar-Risola al-Muhammadiyya» asarini bag'ishlagan. 1473-yilda Mehmed II ning Uzun Hasanga qarshi yurishida sulton bilan birga bo'lgan va g'alaba munosabati bilan falakiyotga oid «Ar-Risola al-Fathiyya»ni yozgan. Istanbulda u avval Mehmed II qurdirgan Sahni Samon madrasalarida dars bergan, so'ng Ayasofya madrasasining mudarrisi etib tayinlangan. Istanbulning geografik kengligini 41 daraja 14 daqiqa deb aniqlagan va uzunligini ham tuzatgan.

Qushchi riyoziyot, falakiyot, kalom, fiqh usuli va tilshunoslikka oid o'nlab asarlar qoldirgan. Uning forscha «Risola dar ilmi hay'at» va «Risola dar ilmi hisob» asarlari hamda ularning arabcha kengaytirilgan shakllari — «Al-Fathiyya» va «Al-Muhammadiyya» — Usmonli madrasalarida darslik bo'lib xizmat qilgan. «Tajrid»ga yozgan sharhida u falakiyot Aristotelning tabiiy falsafasiga tayanmasligi kerakligini yozgan va kuzatuvlar Yerning o'z o'qi atrofida aylanishini rad eta olmasligini ta'kidlagan. Merkuriy harakati uchun Ptolemeynikidan farqli model taklif qilgan, «Ulug'bek zijiga sharh»da esa zijning tuzilishini tushuntirib, undagi ayrim xatolarni ko'rsatgan.

Ali Qushchi hijriy 879-yil 5-sha'bonda — 1474-yil dekabr o'rtalarida Istanbulda vafot etgan va Ayyub Sulton maqbarasi atrofidagi qabristonga dafn qilingan. Istanbulda yetishtirgan shogirdlaridan Mulla Lutfiy mashhur bo'lgan; «Al-Fathiyya»ga uning avlodi, matematik Mirim Chalabiy va shogirdi Sinon posho sharh yozgan. Asarlarining qo'lyozmalari Toshkent, Sankt-Peterburg, Istanbul, Oksford va boshqa shaharlarning kutubxonalarida saqlanadi. 2020-yilda Istanbul aeroporti yonida ochilgan masjidga uning nomi berilgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1403
    Tug'ilishi

    Taxminan shu yili, ehtimol, Samarqandda Ulug'bekning qushchisi Muhammad oilasida tug'ilgan.

  2. 1420-yillar
    Kirmonda tahsil

    Ustozlariga aytmay Kirmonga ketib, falakiyot va boshqa fanlarni o'rgangan.

  3. 1420-yillar oxiri
    Samarqandga qaytishi

    Kirmonda yozgan risolasini Ulug'bekka taqdim etib, uning olqishini olgan.

  4. 1449-yilgacha
    Ulug'bek rasadxonasi

    Rasadxonada ishlagan, Qozizoda Rumiy vafotidan so'ng kuzatuvlarga rahbarlik qilgan, «Ziji Ko'ragoniy»ni tuzishda qatnashgan.

  5. 1449
    Samarqanddan ketishi

    Ulug'bek o'ldirilgach, oilasi va shogirdlari bilan Hirotga ko'chgan.

  6. 1450–1460-yillar
    Abu Sa'id davrida

    Tusiyning «Tajrid» asariga yozgan sharhini temuriy sulton Abu Sa'idga taqdim etgan.

  7. 1469
    Tabrizda

    Uzun Hasan saroyiga borgan; u olimni Usmonli sultoniga elchi qilib yuborgan.

  8. 1472
    Istanbulga ko'chishi

    Taxminan shu yili Istanbulga butunlay ko'chib kelgan va Mehmed II ga «Al-Muhammadiyya»ni bag'ishlagan.

  9. 1473
    «Al-Fathiyya» va Ayasofya

    Sultonning Uzun Hasanga qarshi yurishida qatnashgan, «Al-Fathiyya»ni yozgan va Ayasofya madrasasining mudarrisi bo'lgan.

  10. 1474
    Vafoti

    Dekabr o'rtalarida Istanbulda vafot etgan, Ayyub Sulton qabristoniga dafn qilingan.

Asarlar

  • «Risola dar ilmi hay'at» («Falakiyot ilmi haqida risola»)
    Falakiyotga oid risola

    Forscha darslik; 80 dan ortiq qo'lyozmasi ma'lum, turk va sanskrit tillariga tarjima qilingan, Muslihiddin Loriy unga sharh yozgan.

  • «Risola dar ilmi hisob» («Hisob ilmi haqida risola»)
    Riyoziyotga oid risola

    Uch qismdan iborat forscha asar, Movarounnahrda yozilgan; muallif dastxati Istanbulda saqlanadi.

  • «Sharhi Ziji Ulug'bek» («Ulug'bek zijiga sharh»)
    Falakiyotga oid sharh

    Forscha sharh: zijning tuzilishini tushuntiradi va undagi ayrim xatolarni ko'rsatadi.

  • «Ash-Sharh al-jadid 'ala-t-Tajrid» («Tajrid»ga yangi sharh)
    Kalomga oid sharh

    Nasiriddin Tusiyning «Tajrid al-i'tiqod» asariga sharh, Abu Sa'idga taqdim etilgan; falakiyotni Aristotel falsafasidan ajratish haqidagi fikrlari shu asarda bayon qilingan.

  • «Ar-Risola al-Muhammadiyya fi-l-hisob»
    Riyoziyotga oid risola

    Muqaddima va besh maqoladan iborat arabcha asar, Mehmed II ga bag'ishlangan.

  • «Ar-Risola al-Fathiyya fi ilm al-hay'a» (1473)
    Falakiyotga oid risola

    Arabcha asar, Mehmed II ning Uzun Hasan ustidan g'alabasi munosabati bilan unga bag'ishlangan; Usmonli madrasalarida darslik bo'lgan, 1548 va 1824-yillarda turk tiliga tarjima qilingan.

  • «Sharh ar-Risola al-vaz'iyya»
    Tilshunoslikka oid sharh

    Azududdin Ijiyning so'z va ma'no munosabatiga oid risolasiga sharh; XIX asrda Istanbulda bir necha bor bosilgan.

  • «Unqud az-zavohir»
    Tilshunoslikka oid asar

    Arab tili lug'ati, sarfi va so'z yasalishiga oid; Qohira va Istanbulda nashr etilgan.

Meros

Ali Qushchi Samarqand falakiyot maktabining yutuqlarini Usmonli davlatiga olib borgan: uning darsliklari asrlar davomida Usmonli madrasalarida o'qitilgan, sharhlari asl matnlardan ham mashhurroq bo'lib, o'zi yangi sharhlarga manba bo'lgan. Forscha falakiyot risolasi turk va sanskrit tillariga tarjima qilingan. Falakiyotni Aristotel tabiiy falsafasidan ajratish va Yerning harakati haqidagi mulohazalarini fan tarixchilari keyinroq Kopernik ilgari surgan qarashlar bilan qiyoslaydi.

Davr: Temuriylar va Usmonlilar davri, XV asr
  • Ulug'bek o'ldirilgach, Qushchi Samarqanddan ketgan (1449)
  • «Al-Fathiyya» Mehmed II ga taqdim etilgan (1473)
  • Sulton Sulaymonning buyrug'i bilan «Al-Fathiyya» Halabda turk tiliga tarjima qilingan (1548)
  • Seyyid Ali posho «Al-Fathiyya»ni «Mir'ot ul-olam» nomi bilan qayta turkchaga o'girgan (1824)
  • Istanbul aeroporti yonidagi yangi masjidga Ali Qushchi nomi berilgan (2020)

Aloqador shaxslar