Jamshid Koshiy

G'iyosiddin Jamshid ibn Mas'ud ibn Mahmud Koshiy taxminan 1380-yilda Eronning markaziy qismidagi Koshon shahrida tug'ilgan; o'sha paytda shahar Amir Temur davlati tarkibida edi. Yoshligida u tabiblik bilan kun ko'rgan, kam ta'minlangan hayot kechirgan, riyoziyot va falakiyot bilan esa qo'shimcha shug'ullangan. Hayotining aniq sanalanadigan ilk voqeasi — 1406-yil 2-iyunda Koshonda kuzatilgan Oy tutilishini yozib olishi.

1407-yil 1-martda u Koshonda «Sullam as-samo'» («Osmon narvoni») risolasini tugatgan: unda Yer, Oy, Quyosh va yulduzlarning o'lchamlari hamda ulargacha bo'lgan masofalarni aniqlashda o'tmishdoshlar duch kelgan qiyinchiliklar muhokama qilinadi. 1410–1411-yillarda falakiyotga oid qisqa qo'llanma yozib, temuriylar xonadonining bir vakiliga bag'ishlagan. Taxminan 1413–1414-yillarda Nasriddin Tusiyning «Ziji Elxoniy»siga tayanib o'zining «Ziji Xoqoniy» jadvallarini tuzgan; muqaddimada Ulug'bekning ko'magi uchun minnatdorchilik bildirgan, asar aynan kimga bag'ishlangani haqida esa manbalarda Ulug'bek ham, uning otasi Shohrux ham tilga olinadi.

Samarqandni boshqargan Ulug'bek u yerda madrasa qurdirib, olimlarni to'plaganda Koshiy ham chaqirilgan. Manbalar uning Samarqandga kelishini 1416 yildan 1420-yilgacha bo'lgan turli yillarga bog'laydi; ma'lumki, u shu yerda hayotining oxirigacha qolgan. Samarqandda Koshiy Qozizoda Rumiy bilan birga Ulug'bekning eng yaqin hamkasblaridan biri bo'lgan; XV asrdagi bir tarixchi uni «ikkinchi Ptolemey» deb atagan. Madrasa qoshidagi rasadxona qurilishi 1424-yilda boshlangan, Koshiy esa uning loyihasi va barpo etilishida faol qatnashgan. Ulug'bek jadvallari ham Koshiyning yordami bilan, uning ziji asosida tuzilgan bo'lishi ehtimoldan xoli emas.

Samarqanddagi yillar uning eng yirik asarlarini berdi. 1424-yil iyulida «Risola al-muhitiyya» («Aylana haqida risola») yozilgan: unda 2π ning qiymati oltmishlik sanoq tizimida to'qqiz xonagacha, so'ng o'nlik kasr ko'rinishida o'n olti xonagacha aniq hisoblangan. 1427-yil 2-martda u «Miftoh al-hisob» («Arifmetika kaliti») darsligini tugatgan: kitob Samarqand madrasasi talabalari uchun mo'ljallangan va falakiyot, yer o'lchash, me'morchilik, hisob-kitob hamda savdo ishlarida kerak bo'ladigan matematikani qamrab oladi. Unda o'nli kasrlar va ular ustida amallar ham bayon etilgan.

Koshiyning Koshondagi otasiga yo'llagan fors tilidagi xatlari saqlanib qolgan va Samarqanddagi ilmiy hayotning eng qimmatli manbalaridan biri hisoblanadi. Ularda u Ulug'bekning matematik qobiliyatini yuqori baholaydi, boshqa olimlardan esa faqat Qozizodani hurmat qilishini yozadi; ilmiy majlislarda muhokama qilingan murakkab masalalarni ko'pincha faqat u va Qozizoda yecha olgani aytiladi.

Oxirgi asari — «Risola al-vatar va-l-jayb» («Vatar va sinus haqida risola»); unda sin 1° π ga o'xshash aniqlikda hisoblangan va burchakni uchga bo'lish masalasidagi kub tenglama iteratsiya usuli bilan yechilgan. Risola, ehtimol, tugallanmay qolgan va uni Qozizoda yakunlagan. Koshiy 1429-yilda Samarqandda vafot etgan (ko'pchilik manbalarda sana 22-iyun deb ko'rsatiladi). Ulug'bek keyinchalik uni dunyoga mashhur olim, qadimgilar ilmini mukammal bilgan va eng murakkab masalalarni yecha olgan kishi deb ta'riflagan. Rasadxonada muntazam kuzatuvlar uning vafoti paytida endigina boshlangan edi, kuzatuvlarga Qozizoda rahbarlik qildi.

Koshiy o'nli kasrlarni amalda keng va uzluksiz qo'llagan olimlardan biri: Yevropada ularni Simon Stevin 1585-yilda e'lon qilgan. 1948-yilda Paul Luckey Koshiy bayoni Stevinnikidan kam emasligini ko'rsatgach, uni o'nli kasrlar ixtirochisi deb atash odat tusiga kirgan; keyingi tadqiqotlar, xususan Roshdi Rashed, bu g'oya Koshiydan oldin ham al-Karajiy maktabi olimlari, jumladan as-Samavalda bo'lganini ta'kidlaydi, biroq Koshiyning hissasini muhim deb biladi. Uning aylana uzunligi hisobi 1596-yilda Ludolph van Ceulen yanada aniqroq qiymat topgunga qadar rekord bo'lib turdi. Fransiyada kosinuslar teoremasi ba'zan «Al-Koshi teoremasi» deb ataladi.