Али Қушчи
Темурийлар даврининг фалакиётшунос ва риёзиётчи олими, Мирзо Улуғбекнинг шогирди ва Самарқанд расадхонасидаги кузатувлар раҳбари, умрининг охирида Истанбулдаги Аясофя мадрасасининг мударриси.
Биография
Алоуддин Али ибн Муҳаммад Қушчи тахминан 1403-йилда, эҳтимол, Самарқандда туғилган; баъзи манбаларда унинг куняси Абулқосим деб келтирилади. Отаси Муҳаммад Мирзо Улуғбекнинг қушчиси — саройнинг ов қушларига қаровчиси бўлган, шу сабабли оила «Қушчи» лақабини олган. Али риёзиёт ва фалакиётнинг асосларини Самарқандда Улуғбекнинг ўзидан, шунингдек Қозизода Румий ва Ғиёсиддин Жамшид Кошийдан ўрганган.
Ривоятга кўра, билимини ошириш истагида у устозларига айтмай Эроннинг Кирмон шаҳрига кетган ва у ерда фалакиёт ҳамда бошқа фанларни ўқиган, Насириддин Тусийнинг «Тажрид» асари билан танишган. 1420-йилларнинг охирида Самарқандга қайтиб, Кирмонда ёзган рисоласини Улуғбекка тақдим этган ва унинг олқишига сазовор бўлган. Шундан сўнг Улуғбек расадхонасида ишлаган, Қозизода Румий вафотидан кейин эса Улуғбек унга расадхонадаги кузатувларга раҳбарлик қилишни топширган. Қушчи «Зижи Кўрагоний»ни тузиш ва тузатишда қатнашган. Манбаларда Улуғбек уни Хитойга ҳам юборгани айтилади.
1449-йилда Улуғбек ўлдирилгач, Қушчи оиласи ва шогирдлари билан Самарқанддан чиқиб, узоқ вақт Ҳиротда яшаган. Бу йилларда у Тусийнинг «Тажрид» асарига ёзган катта шарҳини темурий султон Абу Саъидга тақдим этган. 1469-йилда Абу Саъид Оққоюнлилар ҳукмдори Узун Ҳасандан енгилгач, олим Табризга борган. Узун Ҳасан уни иззат билан қабул қилган ва Усмонли султон Меҳмед II Фотиҳ ҳузурига элчи қилиб юборган.
Тахминан 1472-йилда Қушчи оиласи ва шогирдлари билан Истанбулга бутунлай кўчиб келган; султон уни тантана билан кутиб олишни буюрган. Олим султонга арифметикага оид «Ар-Рисола ал-Муҳаммадийя» асарини бағишлаган. 1473-йилда Меҳмед II нинг Узун Ҳасанга қарши юришида султон билан бирга бўлган ва ғалаба муносабати билан фалакиётга оид «Ар-Рисола ал-Фатҳийя»ни ёзган. Истанбулда у аввал Меҳмед II қурдирган Саҳни Самон мадрасаларида дарс берган, сўнг Аясофя мадрасасининг мударриси этиб тайинланган. Истанбулнинг географик кенглигини 41 даража 14 дақиқа деб аниқлаган ва узунлигини ҳам тузатган.
Қушчи риёзиёт, фалакиёт, калом, фиқҳ усули ва тилшуносликка оид ўнлаб асарлар қолдирган. Унинг форсча «Рисола дар илми ҳайъат» ва «Рисола дар илми ҳисоб» асарлари ҳамда уларнинг арабча кенгайтирилган шакллари — «Ал-Фатҳийя» ва «Ал-Муҳаммадийя» — Усмонли мадрасаларида дарслик бўлиб хизмат қилган. «Тажрид»га ёзган шарҳида у фалакиёт Аристотелнинг табиий фалсафасига таянмаслиги кераклигини ёзган ва кузатувлар Ернинг ўз ўқи атрофида айланишини рад эта олмаслигини таъкидлаган. Меркурий ҳаракати учун Птолемейникидан фарқли модел таклиф қилган, «Улуғбек зижига шарҳ»да эса зижнинг тузилишини тушунтириб, ундаги айрим хатоларни кўрсатган.
Али Қушчи ҳижрий 879-йил 5-шаъбонда — 1474-йил декабр ўрталарида Истанбулда вафот этган ва Айюб Султон мақбараси атрофидаги қабристонга дафн қилинган. Истанбулда етиштирган шогирдларидан Мулла Лутфий машҳур бўлган; «Ал-Фатҳийя»га унинг авлоди, математик Мирим Чалабий ва шогирди Синон пошо шарҳ ёзган. Асарларининг қўлёзмалари Тошкент, Санкт-Петербург, Истанбул, Оксфорд ва бошқа шаҳарларнинг кутубхоналарида сақланади. 2020-йилда Истанбул аэропорти ёнида очилган масжидга унинг номи берилган.
Карьера
- Оққўюнлулар давлатиУзун Ҳасаннинг Усмонли султонига элчиси · 1469–1472
- Истанбулда Усмонлилар саройиСултон Меҳмед II саройидаги олим, Аясофя мадрасасининг мударриси · 1472–1474
Ҳаёт йўли
- 1403Туғилиши
Тахминан шу йили, эҳтимол, Самарқандда Улуғбекнинг қушчиси Муҳаммад оиласида туғилган.
- 1420-йилларКирмонда таҳсил
Устозларига айтмай Кирмонга кетиб, фалакиёт ва бошқа фанларни ўрганган.
- 1420-йиллар охириСамарқандга қайтиши
Кирмонда ёзган рисоласини Улуғбекка тақдим этиб, унинг олқишини олган.
- 1449-йилгачаУлуғбек расадхонаси
Расадхонада ишлаган, Қозизода Румий вафотидан сўнг кузатувларга раҳбарлик қилган, «Зижи Кўрагоний»ни тузишда қатнашган.
- 1449Самарқанддан кетиши
Улуғбек ўлдирилгач, оиласи ва шогирдлари билан Ҳиротга кўчган.
- 1450–1460-йилларАбу Саъид даврида
Тусийнинг «Тажрид» асарига ёзган шарҳини темурий султон Абу Саъидга тақдим этган.
- 1469Табризда
Узун Ҳасан саройига борган; у олимни Усмонли султонига элчи қилиб юборган.
- 1472Истанбулга кўчиши
Тахминан шу йили Истанбулга бутунлай кўчиб келган ва Меҳмед II га «Ал-Муҳаммадийя»ни бағишлаган.
- 1473«Ал-Фатҳийя» ва Аясофя
Султоннинг Узун Ҳасанга қарши юришида қатнашган, «Ал-Фатҳийя»ни ёзган ва Аясофя мадрасасининг мударриси бўлган.
- 1474Вафоти
Декабр ўрталарида Истанбулда вафот этган, Айюб Султон қабристонига дафн қилинган.
Асарлар
- «Рисола дар илми ҳайъат» («Фалакиёт илми ҳақида рисола»)Фалакиётга оид рисола
Форсча дарслик; 80 дан ортиқ қўлёзмаси маълум, турк ва санскрит тилларига таржима қилинган, Муслиҳиддин Лорий унга шарҳ ёзган.
- «Рисола дар илми ҳисоб» («Ҳисоб илми ҳақида рисола»)Риёзиётга оид рисола
Уч қисмдан иборат форсча асар, Мовароуннаҳрда ёзилган; муаллиф дастхати Истанбулда сақланади.
- «Шарҳи Зижи Улуғбек» («Улуғбек зижига шарҳ»)Фалакиётга оид шарҳ
Форсча шарҳ: зижнинг тузилишини тушунтиради ва ундаги айрим хатоларни кўрсатади.
- «Аш-Шарҳ ал-жадид 'ала-т-Тажрид» («Тажрид»га янги шарҳ)Каломга оид шарҳ
Насириддин Тусийнинг «Тажрид ал-иътиқод» асарига шарҳ, Абу Саъидга тақдим этилган; фалакиётни Аристотел фалсафасидан ажратиш ҳақидаги фикрлари шу асарда баён қилинган.
- «Ар-Рисола ал-Муҳаммадийя фи-л-ҳисоб»Риёзиётга оид рисола
Муқаддима ва беш мақоладан иборат арабча асар, Меҳмед II га бағишланган.
- «Ар-Рисола ал-Фатҳийя фи илм ал-ҳайъа» (1473)Фалакиётга оид рисола
Арабча асар, Меҳмед II нинг Узун Ҳасан устидан ғалабаси муносабати билан унга бағишланган; Усмонли мадрасаларида дарслик бўлган, 1548 ва 1824-йилларда турк тилига таржима қилинган.
- «Шарҳ ар-Рисола ал-вазъийя»Тилшуносликка оид шарҳ
Азудуддин Ижийнинг сўз ва маъно муносабатига оид рисоласига шарҳ; XIX асрда Истанбулда бир неча бор босилган.
- «Унқуд аз-завоҳир»Тилшуносликка оид асар
Араб тили луғати, сарфи ва сўз ясалишига оид; Қоҳира ва Истанбулда нашр этилган.
Мерос
Али Қушчи Самарқанд фалакиёт мактабининг ютуқларини Усмонли давлатига олиб борган: унинг дарсликлари асрлар давомида Усмонли мадрасаларида ўқитилган, шарҳлари асл матнлардан ҳам машҳурроқ бўлиб, ўзи янги шарҳларга манба бўлган. Форсча фалакиёт рисоласи турк ва санскрит тилларига таржима қилинган. Фалакиётни Аристотел табиий фалсафасидан ажратиш ва Ернинг ҳаракати ҳақидаги мулоҳазаларини фан тарихчилари кейинроқ Коперник илгари сурган қарашлар билан қиёслайди.
Давр: Темурийлар ва Усмонлилар даври, XV аср- Улуғбек ўлдирилгач, Қушчи Самарқанддан кетган (1449)
- «Ал-Фатҳийя» Меҳмед II га тақдим этилган (1473)
- Султон Сулаймоннинг буйруғи билан «Ал-Фатҳийя» Ҳалабда турк тилига таржима қилинган (1548)
- Сеййид Али пошо «Ал-Фатҳийя»ни «Миръот ул-олам» номи билан қайта туркчага ўгирган (1824)
- Истанбул аэропорти ёнидаги янги масжидга Али Қушчи номи берилган (2020)
