Mahmudxo'ja Behbudiy

Mahmudxo'ja Behbudiy 1875-yil 19-yanvarda Samarqand yaqinidagi Baxshitepa qishlog'ida imom-xatib Behbudxo'ja Solihxo'ja o'g'li xonadonida tug'ilgan. Savodini tog'asi Muhammad Siddiq chiqargan, otasi qo'lida Qur'onni yod olgan, o'n besh yoshidan esa boshqa tog'asi — mufti Mulla Odildan arab tili, mantiq va fiqhdan saboq olgan. Samarqand va Buxoro madrasalarida tahsil ko'rgan, biroq 1893-yilda onasi, 1894-yilda otasi vafot etgach, o'qishni tashlab, tirikchilik qilishga majbur bo'lgan.

Avval tog'asining qozixonasida mirza bo'lib ishlagan, keyin muftilik darajasiga ko'tarilgan va bu vazifada 1916-yilgacha qolgan. 1899–1900-yillarda haj safarini ado etgan: yo'lda Istanbul va Qohirada bo'lib, u yerdagi eski va yangi o'quv yurtlarini, jumladan al-Azharni ko'rgan, qaytishda gazeta va kitoblar olib kelgan. Shundan so'ng Ismoil Gaspralining «Tarjimon» gazetasini muntazam o'qiy boshlagan, keyinchalik unga maqolalar ham yozgan.

1903-yilda uning tashabbusi bilan shogirdlari Abduqodir Shakuriy va Siddiqiy Ajziy Samarqand atrofidagi Rajabamin va Halvoyi qishloqlarida ilk yangi usul — jadid maktablarini ochgan. Behbudiy bu maktablar uchun «Risolai asbobi savod» (1904), «Risolai jug'rofiyai umroniy» (1905), «Kitob ul-atfol» (1908), «Amaliyoti islom» (1908), «Tarixi islom» (1909) kabi darsliklar yozgan. 1900-yillarda Moskva, Peterburg, Qozon va Ufaga safar qilgan, 1908-yilda Samarqandda «Behbudiya» qiroatxona-kutubxonasini ochgan.

1911-yilda «Padarkush» dramasini yozgan: unda o'qimay qolgan boyvachcha Toshmurod yomon davraga qo'shilib, oxiri o'z otasining o'ldirilishiga sherik bo'ladi. Asar 1913-yilda Tiflis senzurasining ruxsati bilan alohida kitob bo'lib chiqqan, 1914-yil 15-yanvarda Samarqandda, 27-fevralda esa Toshkentda Abdulla Avloniyning «Turon» truppasi tomonidan sahnaga qo'yilgan. O'zbek dramaturgiyasi va milliy teatr tarixi shu spektakllardan boshlab hisoblanadi.

1913-yil aprelida o'zbek va tojik tillarida «Samarqand» gazetasini chiqara boshlagan (sentabrgacha uning 45 soni bosilgan), avgustda esa 1915-yilgacha nashr etilgan haftalik «Oyina» jurnalini ta'sis etgan. Jurnalning birinchi sonidagi «Ikki emas, to'rt til lozim» maqolasida o'qimishli kishi turkiy, fors, arab va rus tillarini bilishi kerakligini yozgan. Umuman, gazeta va jurnallarda ikki yuzdan ortiq maqola e'lon qilgan. 1914-yilda yana Yaqin Sharq va Turkiyaga safar qilgan.

1917-yilgi Fevral inqilobidan so'ng siyosatga kirgan: Turkiston musulmonlari qurultoylarida so'zga chiqqan, Samarqand shahar dumasiga va Butunrossiya Ta'sis majlisiga saylangan. 1917-yil noyabrida Qo'qonda Turkiston muxtoriyatini e'lon qilgan qurultoyda qatnashgan va uning Milliy Majlisiga kirgan; muxtoriyat 1918-yil fevralida bolsheviklar tomonidan tor-mor etilgan.

1919-yil boshida Buxoro amirligi hududida — Shahrisabzda qo'lga olingan va 25-martda Qarshida amirlik amaldorlarining buyrug'i bilan qatl etilgan; qabri qayerdaligi noma'lum. 1926–1937-yillarda Qarshi shahri Behbudiy deb atalgan, 1937-yildan esa uning nomini tilga olish taqiqlangan. Mustaqillik yillarida asarlari qayta nashr etilgan; 2020-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan, 2021-yilda Samarqandda uy-muzeyi ochilgan, 2025-yilda tavalludining 150 yilligi Prezident qarori bilan nishonlangan.