Қозизода Румий

Бурсада туғилган математик ва астроном, Самарқандда Улуғбекнинг устози, унинг мадрасасидаги бош мударрис ва расадхонанинг раҳбарларидан бири; Али Қушчининг устози.

Маълумот:

Фаолият:: Олим, Педагог, Математик, Астроном
Ҳақиқий исми:: Салоҳиддин Мусо ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд ар-Румий
Туғилган:: тахминан 1364 — тахминан 1440

Биография

Салоҳиддин Мусо ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд Бурсада, ҳозирги Туркия ҳудудида туғилган. Туғилган йили аниқ маълум эмас: кўпинча 1364-йил дейилади, айрим манбаларда тахминан 1359-йил келтирилади. Қозизода («қози ўғли») лақаби бобоси — Бурсанинг машҳур қозиси Маҳмуд Чалабига бориб тақалади; отаси вафотидан кейин Мусани айнан бобоси тарбиялаган. Румий («Рум»лик) тахаллуси унинг Кичик Осиёдан, яъни шарқда «Рум» деб аталган юртдан келганини билдиради. У диний ва ақлий фанларни бобоси ҳамда машҳур олим Мулла Фанорийдан ўрганган.

XV аср бошларида Фанорийнинг рағбатлантириши билан, оила аъзоларининг қаршилигига қарамай, Хуросон ва Мовароуннаҳрга йўл олган. Манбаларга кўра, у Самарқандда 1411-йилдан бошлаб илоҳиётчи ва риёзиётчи Саййид Шариф Журжоний дарс бераётган даврада бўлган. Бироқ Қозизода ҳар бир масалага риёзиёт нуқтайи назаридан ёндашар, шу сабаб Журжоний билан фикри мос келмай, унинг дарсларини тарк этган.

1412-йилда Қозизода Маҳмуд Чағминийнинг фалакиётга оид «Мулаххас» асарига шарҳ ва Шамсиддин Самарқандийнинг геометрияга оид «Ашкол ат-таъсис» асарига шарҳ ёзиб, уларни ёш Улуғбекка тақдим этган. Улуғбек унинг шогирдига айланган ва кейинчалик «Зиж»да устозини ҳурмат билан эслаган. 1417–1420-йилларда Улуғбек Самарқандда мадраса қурдирганида Қозизода унинг бош мударриси бўлган; Улуғбекнинг ўзи ҳам унинг маърузаларида мунтазам қатнашган.

Қозизода Улуғбекнинг Самарқанддаги расадхонаси қурилишига Ғиёсиддин Жамшид Коший билан бирга раҳбарлик қилган. 1429-йилда Коший вафот этгач, Қозизода расадхонанинг раҳбарларидан бири бўлиб, кузатувлар ва ҳисоб-китобларда иштирок этган, Улуғбекнинг астрономик жадваллари — «Зижи Кўрагоний»ни тузишга ҳисса қўшган. Коший бошлаб қолдирган, бир градус синусини ҳисоблашга бағишланган рисолани у таҳрир қилиб, ривожлантирган.

Унинг шогирдлари орасида Али Қушчи ва Фатҳуллоҳ Шервоний бор эди; иккаласи ҳам кейинчалик Анадўлида таълим берган. Қозизоданинг ўғли Қушчининг қизига уйланган, уларнинг фарзанди эса кейинчалик машҳур усмонли олими Мирам Чалабий бўлган.

Қозизода Самарқандда вафот этган. Эски маълумотномаларда вафоти 1436–1437-йиллар деб кўрсатилган, бироқ у шогирдига 1440-йил сентабрида берган ижозатнома сақланиб қолган, шунинг учун вафоти бу санадан кейин бўлган. У Шоҳизинда мажмуасидаги мақбарага дафн этилган. Унинг Чағминий ва Самарқандий асарларига ёзган шарҳлари асрлар давомида Усмонли мадрасаларида дарслик сифатида ўқитилган.

Карьера

Улуғбек расадхонаси
Фалакиётшунос; 1429-йилдан расадхона раҳбарларидан бири
Бу лавозимда бўлганлар →

Ҳаёт йўли

Тахминан 1364
Туғилиши
Бурсада қозилар ва олимлар оиласида туғилган; отаси вафотидан кейин бобоси тарбиялаган. Туғилган йили манбаларда 1359–1364 оралиғида кўрсатилади.
Ёшлик йиллари
Бурсада таҳсил
Бобоси ва Мулла Фанорийдан диний ҳамда ақлий фанларни ўрганган; Фанорийдан фалакиёт ва риёзиётни ўрганган.
XV аср боши
Хуросонга сафар
Фанорийнинг рағбатлантириши билан оиласининг қаршилигига қарамай Хуросон ва Мовароуннаҳрга кетган.
1411
Самарқандда
Самарқандга етиб келиб, Саййид Шариф Журжоний маърузаларида қатнашган, кейин у билан йўллари ажралган.
1412
Биринчи шарҳлар
Чағминий ва Самарқандий асарларига шарҳларини ёш Улуғбекка тақдим этган; Улуғбек унинг шогирди бўлган.
1417–1420
Улуғбек мадрасаси
Самарқанддаги мадрасада бош мударрис бўлган.
1420-йиллар
Расадхона қурилиши
Ғиёсиддин Жамшид Коший билан бирга Улуғбекнинг расадхонаси қурилишига раҳбарлик қилган.
1429
Кошийнинг вафоти
Коший вафот этгач, расадхонанинг раҳбарларидан бири бўлиб қолган; Коший ярим қолдирган синус ҳақидаги рисолани таҳрир қилган.
1440-йил сентабри
Ижозатнома
Шогирди Фатҳуллоҳ Шервонийга ижозатнома берган; шу ҳужжат унинг бу санада тирик бўлганини кўрсатади.
1440-йилдан кейин
Вафоти
Самарқандда вафот этган, Шоҳизинда мажмуасидаги мақбарага дафн этилган.

Асарлар

«Шарҳ ал-Мулаххас фи-л-ҳайъа» («Фалакиёт ҳақидаги „Мулаххас”га шарҳ») (1412)
Фалакиётга оид шарҳ
Чағминийнинг фалакиёт қўлланмасига шарҳ; Улуғбекка тақдим этилган. Усмонли мадрасаларида асрлар давомида ўқитилган, 300 дан ортиқ қўлёзмаси сақланган.
«Шарҳ Ашкол ат-таъсис» («Туҳфат ар-раис») (1412)
Геометрияга оид шарҳ
Самарқандийнинг геометрияга оид асарига шарҳ; Улуғбекка бағишланган. 200 дан ортиқ қўлёзмаси маълум.
«Бир градус синусини топиш ҳақида рисола»
Риёзиётга оид рисола
Кошийнинг бир градус синусини ҳисоблаш усулини таҳрир қилиб, ривожлантирган рисола; Теҳронда тошбосма нашри чиққан.
«Таҳрир усул ал-ҳандаса»га ҳошия
Геометрияга оид шарҳ
Насириддин Тусий таҳрир қилган Эвклид «Негизлар»ига ҳошия; Котиб Чалабийнинг ёзишича, еттинчи мақолагача етган.
«Тушлик чизиғи ва қибла йўналишини аниқлаш ҳақида рисола»
Фалакиётга оид рисола
Фалакиётга оид ягона маълум форсча асари.

Мерос

Қозизода Самарқанд риёзиёт ва фалакиёт мактабининг асосчиларидан бири бўлиб, Улуғбекнинг устози ва унинг мадрасаси ҳамда расадхонасининг етакчи олими сифатида иш олиб борган. Шогирдлари Али Қушчи ва Фатҳуллоҳ Шервоний Самарқанд мактаби ютуқларини Анадўлига олиб борган; унинг шарҳлари эса Усмонли мадрасаларида асрлар давомида дарслик бўлган. Ташкўпризода уни усмонлилар муҳитидан етишган биринчи чинакам математик ва астроном деб ҳисоблаган.

Давр: Темурийлар даври, XIV аср охири – XV аср ўрталари

Шарҳларни Улуғбекка тақдим этган (1412)
Улуғбек мадрасасининг қурилиши (1420)
Коший вафот этгач, расадхонанинг раҳбарларидан бири бўлган (1429)