Sadriddin Ayniy

Sadriddin Ayniy (asl ismi Sadriddin Saidmurodzoda) 1878-yil 15-aprelda Buxoro amirligidagi Soktare qishlog'ida (hozirgi Buxoro viloyatining G'ijduvon tumani) tug'ilgan. Otasi Saidmurodxo'ja qishloq hunarmandi va dehqon bo'lsa-da, savodli, she'riyatga mehr qo'ygan odam edi va o'g'lini o'qitishga intilgan; onasining ismi Zevar bo'lgan. Bola olti yoshidan qishloq maktabida o'qigan. 1889-yilda vabo tarqalganida u qisqa vaqt ichida otasidan ham, onasidan ham ayrilgan. 1890-yilda, o'n ikki yoshida, Buxoroga kelgan va bu yerda amirlikning yuqori martabali amaldori, «Sadri Ziyo» taxallusi bilan she'r yozgan Sharifjon Maxdum uni o'z homiyligiga olgan.

1890–1900-yillarda Ayniy Buxorodagi Mir Arab, Olimjon, Badalbek, Hoji Zohid va Ko'kaldosh madrasalarida tahsil olgan. Mablag'i bo'lmagani uchun madrasada farroshlik, oshpazlik qilib kun ko'rgan. Uning chinakam adabiy maktabi Sharifjon Maxdum xonadonidagi suhbatlar bo'lgan: shu yerda u Hayrat kabi shoirlar bilan yaqinlashgan, Hofiz, Jomiy, Navoiy va Bedil she'riyatini o'rgangan. Ilk g'azallarini 1895-yilda «Sifliy», «Muhtojiy», «Jununiy» taxalluslari bilan yozgan, 1896-yildan esa «Ayniy» deb imzo chekadigan bo'lgan. Ahmad Donishning «Navodir ul-vaqoe» asari uning qarashlariga kuchli ta'sir qilgan.

XX asr boshida Ayniy ma'rifatparvar jadidlar harakatiga qo'shilgan. 1907-yilda Buxoroda tatar bolalari uchun ochilgan yangi usul maktabida dars bergan, 1908-yilda esa Abdulvohid Munzim bilan birga tojik tilida o'qitiladigan yangi usul maktabini ochgan; 1909-yilda bu maktab amir hukumatining buyrug'i bilan yopilgan. Shu yillarda u «Shirkati Buxoroyi sharif» nashriyot shirkati va maxfiy «Tarbiyayi atfol» jamiyatini tuzishda qatnashgan. Yangi maktablar uchun «Tahzib us-sibyon» (1909) o'qish kitobini va «Zaruriyoti diniya» (1914) qo'llanmasini yozgan, «Buxoroyi sharif» gazetasi va «Oyina» jurnalida maqolalar bosgan, tojik tilida ham, o'zbek tilida ham she'rlar yaratgan. 1915-yil sentyabridan 1916-yil aprelgacha Qiziltepa stansiyasidagi paxta tozalash zavodida ishlagan va keyingi qissalari qahramonlariga asos bo'lgan odamlarni shu yerda uchratgan.

1917-yil aprelida jadidlar amirning islohot farmonini qo'llab-quvvatlab namoyish o'tkazgach, Buxoroda hibslar boshlangan. Namoyishda qatnashmagan Ayniy ham ushlanib, 75 darra urilgan va Obxona zindoniga tashlangan. Mahbuslarni Kogondan kelgan rus askarlari ozod qilgan; Ayniy Kogon kasalxonasida 52 kun davolanib, so'ng Samarqandga ko'chib o'tgan. Keyinroq amir uning ukasi Sirojiddinni qatl ettirgan — Ayniy bu judolikka 1918-yilda «Marsiya» bag'ishlagan. Samarqandda u ilk sovet maktablaridan birini ochib, o'zi dars bergan, tojik va o'zbek tillarida marsh va qo'shiqlar, jumladan, «Surudi ozodi» («Ozodlik qo'shig'i», 1918) marshini yozgan, 1919–1921-yillarda «Shu'lai inqilob» jurnalida muntazam maqola va she'rlar e'lon qilgan. Shu yillarda samarqandlik jadid Vadud Mahmudning singlisi Salohatga uylangan.

1920-yilda Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgach, Ayniy uning Samarqanddagi konsulxonasida (1921–1923), so'ng savdo idorasida ishlagan. Bu yillarda u nasrga o'tgan: amir tuzumini fosh etgan «Buxoro jallodlari» qissasini (1922) va «Buxoro mang'it amirlarining tarixi» asarini (1923) yozgan, qizlar maktablari uchun o'zbek tilida «Qiz bola yoki Xolida» darsligini (1924) tuzgan. 1924-yilda gazetada bosila boshlagan «Odina» qissasi yangi tojik nasrining boshlanishi sanaladi. 1926-yilda Moskvada «Tojik adabiyoti namunalari» antologiyasi chiqqan: unda Rudakiydan XX asr boshigacha bo'lgan ming yillik she'riyatdan namunalar va ikki yuzdan ortiq shoir haqida ma'lumot jamlangan. 1926–1933-yillarda Ayniy Samarqandda tashkil etilgan Tojikiston davlat nashriyotida muharrir va ilmiy maslahatchi bo'lib ishlagan, o'zbek matbuotida hajviy felyetonlar e'lon qilgan.

1930-yillar adib ijodining eng sermahsul davri bo'lgan. Kambag'al tog'lik Yodgorning inqilob yillaridagi taqdiri haqidagi «Doxunda» romani (1927–1928-yillarda yozilgan, 1930-yilda nashr etilgan) tojik tilidagi birinchi roman hisoblanadi. XIX asr boshidan 1930-yillargacha bo'lgan bir asrlik hayotni qamragan «Qullar» romanini Ayniy avval o'zbek tilida yozgan: kitob 1934-yilda Toshkentda, tojik tilida esa 1935-yilda chiqqan. Undan so'ng «Eski maktab» (1935), xasis sudxo'r Qori Ishkamba obrazi yaratilgan «Sudxo'rning o'limi» (1939) va «Yetim» (1940) qissalari yozilgan. 1934-yilda Sovet yozuvchilarining birinchi qurultoyida SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshqaruviga saylangan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida Ayniy o'tmish qahramonlariga murojaat qilib, Xo'jandni mo'g'ullardan himoya qilgan Temur Malik va arablarga qarshi ko'tarilgan Muqanna qo'zg'oloni haqida tarixiy qissalar (1944) yozgan. Olim sifatida Rudakiy (1940), Ibn Sino (1939), Firdavsiy, Sa'diy (1942), Alisher Navoiy (1948) va Bedil (1954) haqida tadqiqotlar yaratgan. 1941-yilda Samarqandda Amir Temur qabrini ochish ishlarida qatnashgan. 1940-yilda Tojikiston SSRda xizmat ko'rsatgan fan arbobi unvoni berilgan, 1943-yilda O'zbekiston Fanlar akademiyasining faxriy a'zosi etib saylangan, filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olgan. 1949–1954-yillarda XIX–XX asrlar bo'sag'asidagi Buxoro hayoti haqida to'rt qismli «Esdaliklar»ini yozgan; uning dastlabki ikki qismi uchun 1950-yilda Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan. 1950-yildan SSSR Oliy Sovetining deputati, 1951-yil aprelidan umrining oxirigacha Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti bo'lgan.

Sadriddin Ayniy 1954-yil 15-iyulda Stalinobodda (hozirgi Dushanbe) vafot etgan. O'sha yili u yerda adibning maqbarasi qurilgan, keyinchalik atrofida uning nomidagi bog' barpo etilgan. 1967-yilda Samarqanddagi uyida yodgorlik uy-muzeyi ochilgan; tug'ilgan qishlog'ida va Dushanbeda ham uy-muzeylari bor. 1960-yillarda asarlari o'zbek tilida sakkiz jildda nashr etilgan, kitoblari rus, fransuz, polyak, chex, urdu va boshqa tillarga tarjima qilingan. 1998-yilda vafotidan keyin Tojikiston Qahramoni unvoni berilgan, 2001-yilda esa O'zbekistonning «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan. Samarqand va Buxorodagi ko'chalar uning nomi bilan ataladi, Samarqandda haykali o'rnatilgan. Rafiqasi Salohat bilan o'g'li Kamolni (keyinchalik sharqshunos olim bo'lgan) hamda qizlari Xolida va Lutfiyani voyaga yetkazgan.