Shohrux Mirzo

Shohrux Mirzo 1377-yil 20-avgustda Samarqandda tug'ilgan, u Amir Temurning to'rtinchi — eng kichik o'g'li edi. Onasi haqida manbalar bir xil emas: temuriylar davri tarixchisi Xondamir uni qoraxitoylardan bo'lgan Tag'oy Turkon og'o deb ataydi, boshqa manbalarda Saroy Mulk xonim ko'rsatiladi. Ko'pgina ma'lumotlarga ko'ra, bolani Temurning katta xotini Saroy Mulk xonim tarbiyalagan. Taxminan 1388-yilda Shohrux amir G'iyosiddin Tarxonning qizi Gavharshod begimga uylangan. 1394-yilda o'g'illari Ulug'bek va Ibrohim Sulton, 1397-yilda Boysunqur dunyoga kelgan.

Yoshligidan otasining yurishlarida qatnashgan. 1393-yilda Sheroz yaqinidagi jangda Muzaffariylar hukmdori Shoh Mansur halok bo'lgan; manbalarga ko'ra, uning boshini Temurga o'n olti yoshli Shohrux keltirgan. 1397-yilda Temur uni Xuroson, Seiston va Mozandaron hokimi etib tayinlagan, Shohrux Hirotni qarorgoh qilgan va 1405-yilgacha Xuroson hokimi bo'lib qolgan. 1402-yilda u Anqara yonida usmonli sulton Boyazid I qo'shini bilan bo'lgan jangda ham qatnashgan.

Temur 1405-yil fevralida vafot etgach, taxt uchun kurash boshlangan. Nabirasi Xalil Sulton Samarqandni egallagan, Shohrux esa Xurosonni qo'lda saqlab, Temurning valiahdi Pir Muhammad bilan ittifoq tuzgan; Pir Muhammad 1407-yilda o'ldirilgan. 1409-yilda Xalil Sulton amirlarining madadidan mahrum bo'lgach, Shohrux Samarqandga jangsiz kirgan. Movarounnahrni o'g'li Ulug'bekka topshirib, o'zi Hirotga qaytgan va uni butun davlatning poytaxtiga aylantirgan. Keyingi yillarda u hokimiyatini tan olmagan jiyanlarini bo'ysundirgan: 1414-yilda Fors va Isfahonda Iskandar Sulton isyonini bostirgan, 1416-yilda Kirmonni olgan. 1420-yilga kelib Temurning sharqiy yerlari hamda Eronning markaziy va janubiy qismi uning hokimiyatida edi.

G'arbda Ozarbayjonni egallagan qoraqo'yunli turkmanlarga qarshi Shohrux uch marta — 1420–1421, 1429 va 1434–1435-yillarda — yurish qilgan; Tabriz vaqtincha olingan, oxir-oqibat qoraqo'yunlilar hukmdori Jahonshoh uning oliy hokimiyatini tan olgan. Otasidan farqli o'laroq, Shohrux nomigagina taxtda o'tiradigan chingiziy xonlarni saqlamagan, «sulton» va «podshoh» unvonlarini qo'llagan hamda shariatni chingiziy yasodan ustun qo'ygan. 1427-yilda Hirot jome masjidida hurufiylar bilan aloqador Ahmad Lur unga pichoq urgan; Shohrux tuzalib ketgan, suiqasddan so'ng esa hurufiylar ta'qib qilingan.

Shohrux Min sulolasi Xitoyi bilan muntazam elchilar almashgan: 1419–1422-yillarda Pekinga borgan katta elchilik haqida uning a'zosi G'iyosiddin Naqqosh kundalik yozib qoldirgan. Dehli sultonlari, Bengaliya, Misr mamluklari va Usmonli davlati bilan ham elchilik aloqalari bo'lgan, 1442-yilda esa u tarixchi Abdurazzoq Samarqandiyni Hindistonning janubiga — Kalikut va Vijayanagarga elchi qilib yuborgan.

Uning davrida Hirot Temuriylar davlatining siyosiy va madaniy markaziga aylangan: shahar qal'asi va bozori qayta qurilib kengaytirilgan, hunarmandchilik va savdo rivojlangan. Gavharshod begim Mashhaddagi Imom Rizo maqbarasi yonida jome masjidi, Hirotda esa masjid va madrasa majmuasini qurdirgan; u davlat ishlarida ham katta ta'sirga ega bo'lgan. O'g'li Boysunqur Hirotda xattotlar va musavvirlar ishlaydigan kitobxona tashkil etgan, Ulug'bek esa Samarqandda madrasa va rasadxona qurdirgan. Saroy tarixchisi Hofizi Abru Shohrux topshirig'i bilan tarixiy va geografik asarlar yozgan, Ibrohim Sulton buyurtmasi bilan esa Sharafiddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»ni yaratgan. Encyclopaedia Iranica Shohruxni olimlar va shoirlar do'sti, me'morchilik homiysi sifatida nom qozongan hukmdor deb ta'riflaydi.

1446-yilda nabirasi — Boysunqurning o'g'li Sulton Muhammad G'arbiy Eronda bosh ko'tarib, Hamadon va Isfahonni egallagan va Sherozni qamal qilgan. Yetmish yoshga yaqinlashib qolgan Shohrux unga qarshi qo'shin tortgan, isyonchilar esa qochib ketgan. Qaytishda u betoblanib, 1447-yil 12-martda Ray yaqinida vafot etgan, uning o'limidan keyin nabiralari o'rtasida taxt uchun kurash boshlangan. Jasadi dastlab Hirotda Gavharshod maqbarasiga qo'yilgan, 1448-yilda esa Ulug'bek otasining xokini Samarqandga olib kelib, Go'ri Amir maqbarasiga dafn ettirgan. 1941-yilda antropolog Mixail Gerasimov rahbarligidagi ekspeditsiya Go'ri Amirdagi temuriylar qabrlarini, jumladan Shohruxning qabrini ham ochib o'rgangan.