Шоҳрух Мирзо

Шоҳрух Мирзо 1377-йил 20-августда Самарқандда туғилган, у Амир Темурнинг тўртинчи — энг кичик ўғли эди. Онаси ҳақида манбалар бир хил эмас: темурийлар даври тарихчиси Хондамир уни қорахитойлардан бўлган Тағой Туркон оғо деб атайди, бошқа манбаларда Сарой Мулк хоним кўрсатилади. Кўпгина маълумотларга кўра, болани Темурнинг катта хотини Сарой Мулк хоним тарбиялаган. Тахминан 1388-йилда Шоҳрух амир Ғиёсиддин Тархоннинг қизи Гавҳаршод бегимга уйланган. 1394-йилда ўғиллари Улуғбек ва Иброҳим Султон, 1397-йилда Бойсунқур дунёга келган.

Ёшлигидан отасининг юришларида қатнашган. 1393-йилда Шероз яқинидаги жангда Музаффарийлар ҳукмдори Шоҳ Мансур ҳалок бўлган; манбаларга кўра, унинг бошини Темурга ўн олти ёшли Шоҳрух келтирган. 1397-йилда Темур уни Хуросон, Сеистон ва Мозандарон ҳокими этиб тайинлаган, Шоҳрух Ҳиротни қароргоҳ қилган ва 1405-йилгача Хуросон ҳокими бўлиб қолган. 1402-йилда у Анқара ёнида усмонли султон Боязид I қўшини билан бўлган жангда ҳам қатнашган.

Темур 1405-йил февралида вафот этгач, тахт учун кураш бошланган. Набираси Халил Султон Самарқандни эгаллаган, Шоҳрух эса Хуросонни қўлда сақлаб, Темурнинг валиаҳди Пир Муҳаммад билан иттифоқ тузган; Пир Муҳаммад 1407-йилда ўлдирилган. 1409-йилда Халил Султон амирларининг мададидан маҳрум бўлгач, Шоҳрух Самарқандга жангсиз кирган. Мовароуннаҳрни ўғли Улуғбекка топшириб, ўзи Ҳиротга қайтган ва уни бутун давлатнинг пойтахтига айлантирган. Кейинги йилларда у ҳокимиятини тан олмаган жиянларини бўйсундирган: 1414-йилда Форс ва Исфаҳонда Искандар Султон исёнини бостирган, 1416-йилда Кирмонни олган. 1420-йилга келиб Темурнинг шарқий ерлари ҳамда Эроннинг марказий ва жанубий қисми унинг ҳокимиятида эди.

Ғарбда Озарбайжонни эгаллаган қорақўюнли туркманларга қарши Шоҳрух уч марта — 1420–1421, 1429 ва 1434–1435-йилларда — юриш қилган; Табриз вақтинча олинган, охир-оқибат қорақўюнлилар ҳукмдори Жаҳоншоҳ унинг олий ҳокимиятини тан олган. Отасидан фарқли ўлароқ, Шоҳрух номигагина тахтда ўтирадиган чингизий хонларни сақламаган, «султон» ва «подшоҳ» унвонларини қўллаган ҳамда шариатни чингизий ясодан устун қўйган. 1427-йилда Ҳирот жоме масжидида ҳуруфийлар билан алоқадор Аҳмад Лур унга пичоқ урган; Шоҳрух тузалиб кетган, суиқасддан сўнг эса ҳуруфийлар таъқиб қилинган.

Шоҳрух Мин сулоласи Хитойи билан мунтазам элчилар алмашган: 1419–1422-йилларда Пекинга борган катта элчилик ҳақида унинг аъзоси Ғиёсиддин Наққош кундалик ёзиб қолдирган. Деҳли султонлари, Бенгалия, Миср мамлуклари ва Усмонли давлати билан ҳам элчилик алоқалари бўлган, 1442-йилда эса у тарихчи Абдураззоқ Самарқандийни Ҳиндистоннинг жанубига — Каликут ва Вижаянагарга элчи қилиб юборган.

Унинг даврида Ҳирот Темурийлар давлатининг сиёсий ва маданий марказига айланган: шаҳар қалъаси ва бозори қайта қурилиб кенгайтирилган, ҳунармандчилик ва савдо ривожланган. Гавҳаршод бегим Машҳаддаги Имом Ризо мақбараси ёнида жоме масжиди, Ҳиротда эса масжид ва мадраса мажмуасини қурдирган; у давлат ишларида ҳам катта таъсирга эга бўлган. Ўғли Бойсунқур Ҳиротда хаттотлар ва мусаввирлар ишлайдиган китобхона ташкил этган, Улуғбек эса Самарқандда мадраса ва расадхона қурдирган. Сарой тарихчиси Ҳофизи Абру Шоҳрух топшириғи билан тарихий ва географик асарлар ёзган, Иброҳим Султон буюртмаси билан эса Шарафиддин Али Яздий «Зафарнома»ни яратган. Encyclopaedia Iranica Шоҳрухни олимлар ва шоирлар дўсти, меъморчилик ҳомийси сифатида ном қозонган ҳукмдор деб таърифлайди.

1446-йилда набираси — Бойсунқурнинг ўғли Султон Муҳаммад Ғарбий Эронда бош кўтариб, Ҳамадон ва Исфаҳонни эгаллаган ва Шерозни қамал қилган. Етмиш ёшга яқинлашиб қолган Шоҳрух унга қарши қўшин тортган, исёнчилар эса қочиб кетган. Қайтишда у бетобланиб, 1447-йил 12-мартда Рай яқинида вафот этган, унинг ўлимидан кейин набиралари ўртасида тахт учун кураш бошланган. Жасади дастлаб Ҳиротда Гавҳаршод мақбарасига қўйилган, 1448-йилда эса Улуғбек отасининг хокини Самарқандга олиб келиб, Гўри Амир мақбарасига дафн эттирган. 1941-йилда антрополог Михаил Герасимов раҳбарлигидаги экспедиция Гўри Амирдаги темурийлар қабрларини, жумладан Шоҳрухнинг қабрини ҳам очиб ўрганган.