Тамарахоним

Тамарахоним (асл исми — Тамара Артёмовна Петросян) 1906-йил 29-мартда Марғилон яқинидаги Горчаково темир йўл бекатида (ҳозир Марғилон шаҳрига бўйсунувчи Янги Марғилон шаҳарчаси; айрим маълумотномаларда туғилган жойи Янги Марғилон, яъни ҳозирги Фарғона деб кўрсатилади) арман оиласида туғилган. У ўзбек маҳалласида улғайган, болалигидан ўзбекча гапирган ва қизалоқлигидаёқ кичик байрамларда қўшиқ айтиб, рақсга тушган.

1919-йилда у Ҳамза Ҳакимзода Ниёзийнинг ташвиқот труппасида илк бор саҳнага чиққан. Ўша даврда аёлнинг юзи очиқ ҳолда омма олдида рақсга тушиши урф-одатларга зид ҳисобланар, ёш раққосага бир неча бор жазо билан таҳдид қилишган. 1921–1922-йилларда Тамара Тошкентда рус опера ва балет театри қошида шуғулланган, Аброр Ҳидоятов, Ятим Бобожонов ва Али Иброҳимов бошчилигидаги концерт гуруҳларида рақсга тушган, 1923–1924-йилларда эса Москвада Марказий театр техникумида (ҳозирги ГИТИС) ўқиган. Уни «Шарқ қалдирғочи» деб айнан Москвада атай бошлашган.

1924-йилдан у хонанда Муҳитдин Қори-Ёқубов — биринчи турмуш ўртоғи — бошчилигидаги концерт труппасининг яккахони бўлган; 1926-йилда труппа Ўзбек давлат концерт-этнографик ансамблига айланган. 1925-йилда Тамара у билан бирга Париждаги Халқаро безак санъати кўргазмасида чиқиш қилган — бу ўзбек санъатининг Европадаги илк намойишларидан бири эди. 1920-йилларнинг иккинчи ярмида у Самарқанд, Қўқон ва Андижон саҳналарида мусиқали драмаларда ҳам ўйнаган: Хуршиднинг «Фарҳод ва Ширин»ида Ширин, У. Ҳожибековнинг «Аршин мол олон»ида Гулчеҳра, Ғ. Зафарийнинг «Ҳалима»сида Ҳалима.

1929-йилда ансамбл негизида Ўзбек давлат мусиқали театри ташкил топганда (1931-йилдан Тошкентда, 1939-йилдан опера ва балет театри, ҳозирги Алишер Навоий номидаги Катта театр) Тамарахоним унинг рақс труппасига бошчилик қилган. 1932-йилда Ўзбекистон ССР халқ артисти унвонини олган, 1933-йилда театр қошидаги балет студиясини очишда қатнашган; кейинчалик ундан Ўзбек хореография билим юрти ўсиб чиққан. 1934–1935-йилларда Урганчда ишлаган: Хоразм вилоят мусиқали драма театрининг (ҳозир Огаҳий номида) ташкилотчиларидан бири бўлиб, унда балетмейстер, раққоса ва педагог бўлган. 1935-йил июлида доирачи Уста Олим Комилов, созандалар Тўхтасин Жалилов ва Абдуқодир Исмоилов билан бирга совет делегацияси таркибида Лондондаги Алберт-холлда ўтган Халқаро халқ рақслари фестивалида чиқиш қилган.

1936-йилдан Тамарахоним Ўзбекистон давлат филармониясининг яккахони бўлган; 1941-йилгача опера театрида ҳам раққоса ва балетмейстер сифатида ишлаган, Е. Брусиловскийнинг биринчи ўзбек балети «Гуландом» либреттосини яратишда қатнашган. 1937-йилда Москвадаги Ўзбек санъати декадасида чиқиш қилиб, бешта Меҳнат Қизил Байроқ орденининг биринчисини олган. У рақсни қўшиқ билан қўшиб, қўшиқли рақс миниатюраси жанрини яратган: ҳар бир рақам учун ўша халқнинг қўшиқлари, кийими, урф-одати ва ҳаракатларини ўрганган. Унинг «СССР халқларининг қўшиқ ва рақслари» ва «Дунё халқларининг қўшиқ ва рақслари» дастурларида 86 тилдаги 500 дан ортиқ қўшиқ бор эди. 1941-йилда ўзбек рақсларини маҳорат билан ижро этгани учун иккинчи даражали Сталин мукофотига сазовор бўлган.

Уруш йилларида Тамарахоним фронт концерт бригадалари билан чиқиш қилган, 1944-йилда эса Уралдаги корхоналарга сафарбар қилинган ўртаосиёлик ишчилар олдида куйлаган. 1941–1969-йилларда ўзи тузган Ўзбекистон филармонияси мусиқа ансамблига раҳбарлик қилган, унинг балетмейстери ва яккахони бўлган. Франсия, Буюк Британия, Полша, Хитой, Норвегия, Индонезия, Чехословакия, Ҳиндистон, Эрон, Туркия, Мўғулистон ва бошқа мамлакатларда гастролда бўлган. 1956-йилда СССР халқ артисти унвонини олган, 1976-йилда, етмиш ёшга тўлганида, Ленин ордени билан тақдирланган. 1941-йилдан партия аъзоси бўлган, Ўзбекистон ССР Олий Кенгаши депутатлигига сайланган.

Тамарахоним 1991-йил 30-июнда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. Муҳитдин Қори-Ёқубов билан никоҳидан рассом бўлиб етишган қизи Вансетта (унинг турмуш ўртоғи рассом Тоҳир Салоҳов эди), бастакор Пўлат Раҳимов билан иккинчи никоҳидан қизи Лола туғилган. Унинг саҳна либослари кўргазмаси артистнинг ҳаётлигидаёқ, 1986-йилда Тошкентдаги уйида очилган, 1994-йилда эса уй Тамарахоним мемориал музейига айлантирилган. 2001-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган.