Уста Олим Комилов

Уста Олим Комилов 1875-йилда Марғилонда камбағал тўқувчи оиласида туғилган. Ота-онаси уни ўқитмоқчи бўлган, бироқ мактабга беришга имкон топилмаган. Олим ўн ёшида отасидан етим қолиб, мардикорлик қилган, сўнг арава ясовчи тоғасининг олдига Самарқандга борган; тоғаси уни ўн йилдан ортиқ вақт ҳақ тўламай шогирд сифатида ишлатган. Бўш вақтларида у доира чалишни ўрганган, Марғилонга қайтгач эса ҳунармандчилик билан шуғулланиб, доира маҳоратини оширган ва бошқаларга ўргата бошлаган. Ўзбек Википедиясига кўра, доира сирларини унга Масаид ота ўргатган.

У Марғилон яллачилари ва созандаларига жўрнавозлик қилган, тўй ва сайилларда, кейинроқ чойхоналарда чалган. 1917-йилдаги тўнтаришдан кейин Қизил Армия қисмлари ва митинглар учун ҳаваскор жамоалар тузишда қатнашган; 1920-йилга келиб фақат мусиқа билан шуғулланган ва ўз шаҳридаги чойхоналар ҳамда мактаб-интернатда мусиқа тўгараклари ташкил қилган. 1924–1926-йилларда Ўзбекистон бўйлаб дарс бериши учун 26 нафар мусиқачини танлаб, тайёрлашда иштирок этган.

1926-йилда Муҳитдин Қори-Ёқубов бошчилигидаги ўзбек этнографик труппасига ишга ўтган; шу труппа қошида республикадаги биринчи рақс мактаби очилган, Уста Олим унда рақс усулларидан дарс берган. 1929-йилдан труппа ўзбек мусиқали театрига айланган (1939-йилдан Навоий номидаги опера ва балет театри), у шу ерда доирачи ва рақс бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган. Тамарахоним билан ҳамкорликда қадимий рақсларни саҳнага мослаган, уларнинг айримини раққосалар ансамбли ижросига ўтказган; «Пилла» рақсини янгидан яратган, М. Турғунбоева билан «Пахта»ни, ўзи эса «Тантана» рақсини саҳналаштирган. Биринчи ўзбек балетлари — Н. Рославетснинг «Пахта» (1933) ва Ф. Талнинг «Шоҳида» (1939) спектаклларини саҳналаштиришда қатнашган.

Уста Олим 1930-йилда Москвадаги миллий театрлар олимпиадасида, 1937-йилда Москвада ўтган ўзбек санъати декадасида иштирок этган (декадада кўрсатилган «Сайил ва колхоз тўйи» инссенировкаси муаллифларидан бири). 1935-йилда Тамарахоним билан Лондонда халқаро халқ рақслари фестивалига борган: унинг доира ижроси инглиз томошабинларини ҳайратга солган, фестивал ташкилотчилари унинг қўлидан гипс нусха олишган. Айрим маълумотларга кўра, инглиз қирол оиласи тантанасида унга шахсий медал топширилган.

1932-йилда унга Меҳнат қаҳрамони унвони, 1937-йилда Ўзбекистон ССР халқ артисти унвони берилган; 1937-йил 31-майда Меҳнат Қизил Байроқ ордени билан мукофотланган. Шогирдлари орасида Тамарахоним, Мукаррама Турғунбоева ҳамда доирачилар Т. Иноғомов, К. Азимов, А. Тўйчиев бор. Унинг ижросидаги доира усулларини Ил. Акбаров («Дойра усуллари», 1952), В. Успенский ва Е. Романовская ёзиб олган.

Уста Олим Комилов 1953-йил 3-апрелда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. Тошкент ва Марғилондаги кўчалардан бирига ҳамда Фарғонадаги мусиқа мактабига унинг номи берилган; Т. Обидовнинг «Уста Олим Комилов» китоби 1958-йилда чоп этилган.