Мухтор Ашрафий
Ўзбек бастакори ва дирижёри, биринчи ўзбек операси «Бўрон» (С. Василенко билан) ва биринчи ўзбек симфонияси муаллифи; СССР халқ артисти (1951), икки карра Сталин мукофоти лауреати, Тошкент консерваторияси ректори.
Биография
Мухтор Ашрафович Ашрафий 1912-йил 11-июнда (эски услуб бўйича 29-майда) Бухорода таниқли ҳофиз ва дуторчи Ашрафжон оиласида туғилган; отаси унинг биринчи устози бўлган. Бола етти ёшидан халқ чолғуларини чалган. 1924-йилда Бухородаги Шарқ мусиқа мактабининг дутор синфига ўқишга кирган, 1929–1931-йилларда Самарқанддаги мусиқа ва хореография илмий-тадқиқот институтида Н. Н. Мироновдан мусиқа назариясини ўрганган, 1929–1930-йилларда Самарқанд радиосининг бадиий қисмига ҳам мудирлик қилган.
1930-йилдан унинг фаолияти Тошкентдаги ўзбек мусиқали театри билан боғлиқ бўлган: 1934-йилгача у театрнинг мусиқа қисми мудири, кейин бадиий раҳбари ва бош дирижёри бўлган. 1934–1936-йилларда Москва консерваториясида Сергей Василенко ва Борис Шехтердан композиция сабоқларини олган. Василенко билан ҳамкорликда Комил Яшин либреттоси асосида «Бўрон» операсини ёзган; унинг 1939-йилги саҳналаштирилиши ўзбек операсининг туғилиши ҳисобланади, театр эса ўша йили Навоий номидаги Ўзбек опера ва балет театрига айланган. 1937-йилда Ашрафий Москвадаги ўзбек санъати декадасининг иштирокчиси сифатида «Ҳурмат белгиси» ордени билан тақдирланган ва Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган артист, 1939-йилда эса Ўзбекистон ССР халқ артисти унвонини олган. Василенко билан ёзган иккинчи операси — «Буюк канал» 1941-йилда саҳнага қўйилган.
Уруш йилларида Ленинград консерваторияси Тошкентга кўчирилгач, Ашрафий 1941–1944-йилларда Максимилиан Штейнбергдан композиция бўйича таҳсил олган, 1948-йилда эса унинг дирижёрлик факултетини экстернат тартибида тамомлаган. 1942-йилда ёзилган «Қаҳрамонлик» номли биринчи симфонияси биринчи ўзбек симфонияси бўлган ва 1943-йилда иккинчи даражали Сталин мукофотига сазовор бўлган; бастакор мукофот пулини самолётлар эскадриляси ва танк колоннаси қуриш учун мудофаа фондига топширган. 1943–1947-йилларда Навоий театрининг директори бўлган. 1944-йилдан Тошкент консерваториясида дирижёрликдан дарс берган, 1947–1962-йилларда консерватория директори ва опера тайёрлаш кафедраси мудири бўлган. 1940–1948-йилларда Ўзбекистон композиторлар уюшмаси ташкилий қўмитаси раисининг ўринбосари, 1948-йилдан Ўзбекистон ва СССР композиторлар уюшмалари бошқарувларининг аъзоси бўлган.
1951-йилда Ашрафий СССР халқ артисти унвонини ва Ленин орденини олган, 1952-йилда Темур Фаттоҳ шеърларига ёзилган «Бахт қўшиғи» кантатаси учун иккинчи марта Сталин мукофотига сазовор бўлган. 1958-йилда унинг «Дилором», 1962-йилда «Шоир қалби» опералари саҳнага қўйилган. 1950–1960-йиллар бўсағасида бастакорни ўзгалар мусиқасидан фойдаланганликда ва ҳамкорликда ёзилган асарларда мусиқанинг катта қисмини ёзган ҳаммуаллифлар номини кўрсатмаганликда айблашган; бу ҳақда 1960-йилда «Советская музйка» журнали ёзган. Ашрафий Композиторлар уюшмасидан чиқарилган, кейинроқ эса аъзолиги тикланган.
1964–1966-йилларда у Самарқанд опера ва балет театрининг директори, бадиий раҳбари ва бош дирижёри бўлган, 1966-йилдан яна Навоий театрига раҳбарлик қилган. Бу йилларда «Севги тумори» (1969), «Темур Малик» (1970), «Матонат» (1971) ва «Муҳаббат ва қилич» (1973) балетлари яратилган. У кино учун ҳам ижод қилган: «Насриддин Бухорода» (1943), «Опа-сингил Раҳмоновалар» (1954), «Семурғ» (1972), «Ганг узра тонг» (1975) филмлари унинг мусиқаси билан чиққан. 1970-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти лауреати бўлган, 1972-йилда иккинчи Ленин орденини олган; «Севги тумори» ва «Матонат» балетлари учун Жавоҳарлал Неру ва Жамол Абдунносир номидаги халқаро мукофотларга сазовор бўлган.
1971-йилдан Ашрафий Тошкент консерваториясининг ректори бўлган. Унинг сўнгги йирик асари — Фирдавсийнинг «Шоҳнома»си асосидаги «Рустам ҳақида достон» ораторияси (1974). У «Ҳинд кундаликлари» китобини ва «Ҳаётимда мусиқа» хотиралар китобини (1975) ёзган. Бастакор 1975-йил 15-декабрда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган.
1976-йилда Тошкент консерваториясига Мухтор Ашрафий номи берилган, 1982-йилда, бастакорнинг 70 йиллиги муносабати билан, у сўнгги йилларини ўтказган уйда хотира музейи очилган. Тошкент ва Бухородаги кўчалар, шунингдек, Абдурауф Фитрат асос солган мусиқа мактабидан ўсиб чиққан Бухоро ихтисослаштирилган санъат мактаби унинг номи билан аталади. Бастакорнинг қизи Муқаддима Ашрафий (1936–2013) шарқшунос, ўғли Фируз (1937–2009) меъмор бўлган.
Таълим
- Бухоро Шарқ мусиқа мактабиМактаб · Бухоро · 1924 · Дутор синфи
- Ўзбекистон мусиқа ва хореография институтиБошқа · Самарқанд · 1929–1931 · Мусиқа назарияси фанлари (Н. Н. Миронов)
- П. И. Чайковский номидаги Москва давлат консерваториясиОлийгоҳ · 1934–1936 · Композиция (С. Н. Василенко, Б. С. Шехтер)
- Н. А. Римский-Корсаков номидаги Ленинград консерваториясиОлийгоҳ · 1941–1948 · Композиция (М. О. Штейнберг, Тошкентда, 1941–1944); дирижёрлик факултети, экстернат (1948)
Карьера
- Ўзбекистон композиторлар уюшмасиТашкилий қўмита раисининг ўринбосари (1940–1948), бошқарув аъзоси · Тошкент · 1940–…
- Алишер Навоий номидаги Давлат академик Катта театриМусиқа қисми мудири, бадиий раҳбар ва бош дирижёр; директор (1943–1947) · Тошкент · 1930–1971Бу лавозимда бўлганлар →
- Ўзбекистон давлат консерваториясиДирижёрлик ўқитувчиси, профессор; директор (1947–1962), ректор (1971–1975) · Тошкент · 1944–1975Бу лавозимда бўлганлар →
- Самарқанд опера ва балет театриДиректор, бадиий раҳбар ва бош дирижёр · Самарқанд · 1964–1966Бу лавозимда бўлганлар →
- СССР композиторлар уюшмасиБошқарув аъзоси · 1948–…
Мукофотлар
Ўзбекистон ССР халқ артисти1939 · Ўзбекистон ССР
Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган артист1937 · Ўзбекистон ССР
Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти1970 · Ўзбекистон ССР
СССР халқ артисти1951 · СССР
Ленин ордени1951 · СССР
Ленин ордени1972 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1939 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1959 · СССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1937 · СССР
Сталин мукофоти1943 · СССР
Сталин мукофоти1952 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1924Бухоро мусиқа мактаби
Бухородаги Шарқ мусиқа мактабининг дутор синфига ўқишга кирган.
- 1929–1931Самарқанддаги таҳсил
Мусиқа ва хореография институтида ўқиган, бир вақтда Самарқанд радиосининг бадиий қисмига мудирлик қилган.
- 1930Ўзбек мусиқали театри
Тошкентда театрнинг мусиқа қисми мудири, кейин бадиий раҳбари ва бош дирижёри бўлган.
- 1934–1936Москва консерваторияси
С. Н. Василенко ва Б. С. Шехтердан композиция сабоқларини олган.
- 1939«Бўрон» операси
С. Василенко билан ёзилган биринчи ўзбек операсининг премьераси; Ўзбекистон ССР халқ артисти унвони.
- 1942–1943«Қаҳрамонлик» симфонияси
Биринчи ўзбек симфонияси; иккинчи даражали Сталин мукофоти мудофаа фондига топширилган.
- 1943–1947Навоий театри директори
Ўзбек опера ва балет театрига раҳбарлик қилган.
- 1947–1962Консерватория директори
Тошкент консерваториясига ва опера тайёрлаш кафедрасига раҳбарлик қилган.
- 1948Дирижёрлик дипломи
Ленинград консерваториясининг дирижёрлик факултетини экстернат тартибида тамомлаган.
- 1951СССР халқ артисти
Фахрий унвон берилган, Ленин ордени топширилган; 1952-йилда иккинчи Сталин мукофоти.
- 1964–1966Самарқанддаги театр
Самарқанд опера ва балет театрининг директори, бадиий раҳбари ва бош дирижёри.
- 1971–1975Консерватория ректори
1975-йил 15-декабрда вафот этгунича Тошкент консерваториясини бошқарган.
Асарлар
- «Бўрон» (1939)Опера
Биринчи ўзбек операси, С. Василенко билан ҳамкорликда Комил Яшин либреттосига ёзилган.
- «Буюк канал» (1941)Опера
С. Василенко билан иккинчи опера; либреттоси К. Яшин ва М. Раҳмоновники, учинчи таҳрири 1953-йилда саҳналаштирилган.
- 1-симфония «Қаҳрамонлик» (1942)Симфония
Биринчи ўзбек симфонияси; иккинчи даражали Сталин мукофоти (1943).
- «Насриддин Бухорода» (1943)Филм мусиқаси
Яков Протазанов филми; мусиқаси Б. Арапов билан ҳамкорликда ёзилган.
- 2-симфония «Ғолибларга шон-шараф» (1944)Симфония
Бастакорнинг иккинчи симфонияси.
- «Ўзбекистон» (1947)Кантата
Мақсуд Шайхзода шеърларига ёзилган.
- «Бахт қўшиғи» (1951)Кантата
Овоз, хор ва оркестр учун, Темур Фаттоҳ шеърларига; учинчи даражали Сталин мукофоти (1952).
- «Дилором» (1958)Опера
Либреттоси К. Яшин ва М. Муҳамедовники; опера асосида биринчи ўзбек филм-операси суратга олинган.
- «Шоир қалби» (1962)Опера
Либреттоси Иззат Султонники.
- «Севги тумори» (1969)Балет
Жавоҳарлал Неру номидаги халқаро мукофот билан тақдирланган.
- «Матонат» (1971)Балет
Жамол Абдунносир номидаги халқаро мукофот билан тақдирланган; Қоҳира опера театрида саҳналаштирилган.
- «Рустам ҳақида достон» (1974)Оратория
Фирдавсийнинг «Шоҳнома»си асосида.
Мерос
Ашрафий Сергей Василенко билан бирга ўзбек операсининг бошида туради, унинг «Қаҳрамонлик» симфонияси эса ўзбек симфоник мусиқаси тарихини бошлаб берган. У ўн йиллар давомида республиканинг бош опера театрига ва Тошкент консерваториясига раҳбарлик қилган; 1976-йилда консерваторияга унинг номи берилган. Бастакор хотирасини Тошкентдаги хотира музейи сақлайди.
Давр: Ўзбек композиторлик мактабининг шаклланиши — 1930–1970-йиллар- Биринчи ўзбек операси «Бўрон»нинг премьераси (1939)
- Биринчи ўзбек симфонияси учун Сталин мукофоти (1943)
- Тошкент консерваториясига бастакор номи берилган (1976)
- Тошкентда Мухтор Ашрафий хотира музейи очилган (1982)
Фильмография
| Номи | Йил |
|---|---|
| Насриддин Бухорода | 1943 |
| Опа-сингил Раҳмоновалар | 1954 |
| Родившийся в грозу | 1965 |
| Рождённйй в грозу | 1965 |
| Кониют ғорининг сири | 1966 |
| Семурғ | 1972 |
| Ганг узра тонг | 1975 |
