Muhiddin Qori-Yoqubov

Muhiddin Qori-Yoqubov 1896-yil 1-mayda hozirgi Farg'ona shahrida kambag'al, ko'p bolali oilada tug'ilgan. Avval eski usuldagi maktabda, 1912–1914-yillarda madrasada o'qigan, Qur'on qiroatini yaxshi o'zlashtirib, qori nomi bilan tanilgan; shu bilan birga yoshligidan xalq ashulalarini notasiz kuylab yurgan. 1916-yilda mahalliy sozandalardan puflama cholg'ular orkestrini tuzgan, 1918-yilda Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan birga «Musulmon yoshlari dramatik truppasi»ni tashkil etishda qatnashgan.

1919–1921-yillarda Farg'ona xalq puflama orkestri bilan Turkiston frontida Qizil Armiya qismlarida chiqish qilgan, Hamzaning siyosiy truppasi spektakllarida dramatik aktyor sifatida o'ynagan. Toshkentda K. Shorshteyn teatr-studiyasida (1919), so'ng Moskvada Davlat teatr san'ati institutida (GITIS) vokal bo'limida (1922–1924) tahsil olgan. 1923-yilda Turkiston Respublikasining birinchi xalq hofizi deb tan olingan.

1925-yilda Tamaraxonim bilan birga Parijdagi Xalqaro bezak san'ati ko'rgazmasida va Berlin konsert sahnalarida o'zbek xalq qo'shiqlarini ijro etgan; evropaliklar uni «o'zbek Shalyapini» deb atagan. 1926-yilda o'zbeklar, armanlar, ozarbayjonlar, qirg'izlar va boshqa millat vakillaridan iborat konsert-etnografik ansambl tuzgan, u bilan Sovet Ittifoqining ko'p shaharlarida gastrol qilgan. Ansambl negizida O'zbek davlat musiqali teatri vujudga kelgan; Qori-Yoqubov uning aktyori, direktori va badiiy rahbari bo'lgan (1929–1933), Qo'qon va Andijon musiqali teatrlarining shakllanishida ham qatnashgan. 1930-yilda unga O'zbekiston SSR san'at arbobi unvoni, 1936-yilda O'zbekiston SSR xalq artisti unvoni berilgan.

1934-yilda Moskvada o'zbek opera studiyasini tashkil etib, uni ikki yil boshqargan; bu studiyadan Muxtor Ashrafiy, Halima Nosirova, Karim Zokirov kabi bo'lajak taniqli san'atkorlar chiqqan. Opera va balet teatri ochilgach, 1939–1947-yillarda uning yetakchi yakkaxon xonandasi bo'lgan: «Farhod va Shirin»da Xusrav, «Layli va Majnun»da Novfal, «Ulug'bek»da Ulug'bek, «Mahmud Torobiy»da Mahmud Torobiy, «Er Targ'in»da Er Targ'in, 1939-yil iyunida premyerasi bo'lgan «Bo'ron» operasida general-gubernator partiyalarini ijro etgan. 1930-yillarda va 1946–1950-yillarda O'zbek davlat filarmoniyasining direktori va badiiy rahbari bo'lib, xalq va mumtoz janrlardagi ijodiy jamoalarni tashkil etgan.

1937-yilda Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan mukofotlangan. Keyinchalik qatag'on qilingan, 1955-yilda ozod etilgan. 1956-yil yanvaridan yana filarmoniya yakkaxoni bo'lib ishlagan, so'ng Estrada teatrida xalq qo'shiqlari, opera ariyalari va romanslar kuylagan. 1957-yil yanvarida baxtsiz hodisa tufayli son suyagi bo'yni sinib, ikki haftadan so'ng, 2-fevralda Toshkentda vafot etgan; Chig'atoy qabristoniga dafn etilgan.

Qori-Yoqubovning nomi O'zbekiston davlat filarmoniyasiga berilgan, uning nomi bilan Xalq qo'shig'i va raqs akademiyasi hamda Toshkentdagi ko'cha ataladi. 2000-yil 25-avgustda unga vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni berilgan.